Jeśli w polskiej sztuce od Witkacego i Gombrowicza przez Munka, Kantora i Beksińskiego aż po Kieślowskiego i Tokarczuk rzeczywistość nieustannie okazuje się czymś mniej stabilnym, niż początkowo sądziliśmy, to być może nie jest to tylko artystyczna obsesja. Być może polska kultura nauczyła się opisywać doświadczenie, które od bardzo dawna jest także doświadczeniem społecznym: świat może się zmienić szybciej, niż człowiek zdąży się do niego przyzwyczaić. W Polsce trudno właściwie wskazać długi okres najnowszej historii, w którym kolejne pokolenia mogłyby spokojnie uznać zastany porządek za trwały. Odzyskanie państwa w 1918 roku nie zakończyło zmiany, lecz ją rozpoczęło. Trzeba było sklejać w jeden organizm ziemie należące wcześniej do trzech imperiów, z różnymi systemami prawnymi, walutami, kolejami i administracją. Dwadzieścia lat później cały ten porządek został zniszczony. Po wojnie zmieniły się granice, system polityczny, struktura społeczna, własność i skład ludności. Kilkadziesiąt lat później nastąpiła kolejna wielka transformacja. W ciągu kilku lat zniknęła gospodarka centralnie planowana, pojawił się kapitalizm, bezrobocie, prywatna przedsiębiorczość, zachodnie marki, reklama, giełda i nowe hierarchie społeczne. Potem przyszła integracja z Unią Europejską, masowa emigracja, wielka modernizacja infrastruktury, internet, smartfony, pandemia, wojna kilkaset kilometrów od Warszawy i największa od dekad fala migracyjna w Europie. Można to oczywiście opisywać jako serię traum, opóźnień i zerwań. Ale można również zadać inne pytanie:

Co dzieje się ze społeczeństwem, które przez kilka pokoleń uczy się, że zmiana nie jest wyjątkiem od normalności, tylko normalnością samą?

Być może powstaje coś w rodzaju kompetencji adaptacyjnej. Nie chodzi o cechę narodowego charakteru, której istnienie dałoby się zmierzyć jednym sondażem, ani o biologiczną czy kulturową właściwość „Polaków”. Tego rodzaju generalizacje szybko zamieniają się w mitologię. Można jednak obserwować powtarzający się wzór. W Polsce nowe rozwiązania, zwłaszcza jeśli rozwiązują konkretny problem, potrafią zostać przyjęte zadziwiająco szybko. Instytucje bywają chaotyczne, prawo niestabilne, polityka konfliktowa, a mimo to społeczeństwo i biznes wykazują dużą zdolność do funkcjonowania w nieidealnym systemie. Zamiast czekać, aż rzeczywistość stanie się uporządkowana, ludzie uczą się działać w rzeczywistości nieuporządkowanej. Może właśnie dlatego polska transformacja gospodarcza wygląda z dzisiejszej perspektywy tak niezwykle.

OECD przypomina, że polska gospodarka w ciągu ostatnich dwóch dekad mniej więcej podwoiła swoją wielkość, a realny PKB na mieszkańca między 2005 a 2021 rokiem rósł średnio o 3,9 procent rocznie, dwa razy szybciej niż średnia OECD.

W 2025 roku polski PKB na mieszkańca, po uwzględnieniu różnic cenowych, osiągnął 81 procent średniej Unii Europejskiej. Jeszcze nie tak dawno dystans do Zachodu wydawał się czymś niemal strukturalnym. Dzisiaj Polska znajduje się już na poziomie dochodowym niewiele niższym od Portugalii, a wyższym niż kilka państw południa i Europy Środkowej. Nie jest to tylko efekt większej liczby przepracowanych godzin czy zagranicznego kapitału. OECD w najnowszym zestawieniu produktywności zaliczyło Polskę do państw osiągających w 2024 roku największy wzrost produktywności pracy w całej organizacji. Produktywność mierzona PKB na godzinę pracy zwiększyła się wtedy w Polsce o prawie 5 procent, podczas gdy dla Unii jako całości wzrost był bliski zera. Nie znaczy to oczywiście, że Polska stała się bardziej produktywna od Niemiec czy Holandii. Poziom produktywności nadal jest znacznie niższy, ale mechanizm doganiania wciąż pracuje. Jeszcze ciekawsze jest to, co znajduje się pod powierzchnią tych liczb. Polska w ciągu jednego pokolenia dokonała ogromnej realokacji ludzi pomiędzy sektorami gospodarki. Na początku XXI wieku ponad jedna piąta zatrudnionych pracowała w rolnictwie. Dwie dekady później udział ten był już jednocyfrowy, a miliony ludzi przesunęły się w stronę usług, przemysłu, budownictwa, logistyki, IT i zawodów specjalistycznych.

Bank Światowy wskazuje, że właśnie przesuwanie pracy i kapitału do bardziej produktywnych sektorów było jednym ze źródeł polskiego wzrostu.

To transformacja, której w bardziej ustabilizowanych gospodarkach dokonuje się przez znacznie dłuższy czas. Równie charakterystyczna jest skala infrastrukturalnej zmiany. W 2004 roku Polska miała około 535 kilometrów autostrad i zaledwie około 190 kilometrów dróg ekspresowych. Pod koniec 2025 roku sieć dróg szybkiego ruchu liczyła niemal 5466 kilometrów. W ciągu dwóch dekad powstał więc system mniej więcej siedem i pół raza większy. Nie jest to argument, że polskie państwo zawsze działa sprawnie. Każdy, kto obserwował losy kolei, energetyki czy dużych inwestycji centralnych, zna również historie odwrotne. Jednak budowa sieci drogowej pokazuje, że gdy pojawiają się pieniądze, procedury, kompetencje i polityczny konsensus co do kierunku, Polska jest zdolna prowadzić wielkie programy modernizacyjne równolegle i przez wiele lat. Najbardziej spektakularnym przykładem może być jednak cyfryzacja. I tutaj pojawia się interesujący paradoks. Polska nie należy do europejskiej czołówki pod względem ogólnych kompetencji cyfrowych społeczeństwa ani wdrażania najbardziej zaawansowanych technologii przez przedsiębiorstwa. Komisja Europejska nadal wymienia te dziedziny jako słabości. Jednocześnie Polska zrobiła bardzo duży skok w cyfrowych usługach publicznych. Dostęp do elektronicznej dokumentacji medycznej należy do najmocniejszych elementów polskiego systemu, cyfrowa identyfikacja jest szeroko dostępna, a w 2026 roku Komisja pisała o stałej poprawie dostępności cyfrowych usług publicznych. Najciekawsze jest jednak nie to, że państwo wyprodukowało aplikację, lecz że ludzie zaczęli jej masowo używać. W maju 2026 roku mObywatel miał już 12 milionów użytkowników, dwa razy więcej niż pod koniec 2023 roku, a aplikacja notowała około półtora miliona logowań dziennie. W rozliczeniu podatku za 2025 rok prawie 24 miliony deklaracji PIT przesłano elektronicznie, podczas gdy papierowo złożono około miliona. 14,8 miliona podatników skorzystało z usługi Twój e-PIT. To nie są wyniki społeczeństwa, które traktuje cyfrową zmianę z zasadniczą nieufnością. Podobnie wygląda rynek płatności. Według Narodowego Banku Polskiego w połowie 2024 roku 98,4 procent kart płatniczych w Polsce było kartami zbliżeniowymi, wszystkie terminale POS akceptowały płatności zbliżeniowe, a transakcje bezstykowe stanowiły ponad 97 procent bezgotówkowych transakcji kartowych.

BLIK, rozwiązanie powstałe lokalnie, w 2024 roku odpowiadał już za 17,3 procent liczby wszystkich transakcji rozliczanych w polskich systemach płatniczych.

Trzy czwarte badanych Polaków deklarowało regularne korzystanie z płatności bezgotówkowych w sklepach stacjonarnych. To jest dobry przykład czegoś, co można by nazwać polskim leapfroggingiem. Kraj nie musi przechodzić wszystkich etapów rozwoju w tej samej kolejności co państwa bardziej zamożne. W pewnych dziedzinach może po prostu przeskoczyć jeden etap. Jeśli stary system nie jest szczególnie dobry albo głęboko zakorzeniony, koszt jego porzucenia okazuje się niewielki. Nie trzeba bronić czeków, bo prawie nikt ich nie używał. Nie trzeba chronić przyzwyczajenia do papierowego prawa jazdy, skoro cyfrowe okazuje się wygodniejsze. Nie trzeba latami amortyzować inwestycji w starą technologię, skoro nigdy nie zbudowano jej w takiej skali jak na Zachodzie. To, co przez dekady wyglądało jak zapóźnienie, w określonych warunkach może więc stać się przewagą.  Oczywiście brzmi to niebezpiecznie blisko romantyzowania chaosu. I tutaj potrzebne jest zastrzeżenie. Niestabilność regulacyjna jest jednocześnie jedną z rzeczy najczęściej krytykowanych przez polskie przedsiębiorstwa. OECD zwraca uwagę na bariery regulacyjne, niedostateczną innowacyjność części firm, problemy z kompetencjami oraz silną obecność państwa w niektórych sektorach. Około jednej piątej polskich pracowników funkcjonuje w zawodach regulowanych. Polska wciąż słabo wypada również w adopcji najbardziej zaawansowanych technologii przez małe i średnie przedsiębiorstwa. Adaptacyjność nie oznacza więc automatycznie nowoczesności. Można być bardzo sprawnym w dostosowywaniu się do zmieniających się okoliczności i jednocześnie słabszym w budowaniu stabilnych instytucji potrzebnych do tworzenia przełomowych technologii. Może właśnie tutaj znajduje się ważne rozróżnienie.

Polska jest często lepsza w adaptacji niż w antycypacji. Szybko reaguje, kiedy zmiana już nastąpiła. Znacznie trudniej przychodzi jej długoterminowe projektowanie świata, który dopiero nadejdzie.

A jednak w epoce, do której wchodzimy, sama zdolność reakcji staje się niezwykle cenna. Jeszcze niedawno idealną organizację wyobrażano sobie jako maszynę. Miała procedury, hierarchię, pięcioletnią strategię i jasno określony model biznesowy. Im bardziej przewidywalne otoczenie, tym większą przewagę dawała doskonałość procesu. Dzisiejszy świat nagradza nieco inne organizmy. Technologie potrafią zmienić cały sektor w ciągu kilku lat. Sztuczna inteligencja przesuwa granice zawodów w czasie liczonym w miesiącach. Geopolityka przebudowuje łańcuchy dostaw. Wojna może w kilka tygodni zmienić rynek energii. Pandemia może zamknąć fizyczny handel i przenieść miliony ludzi do usług cyfrowych. W takim środowisku przewagą nie jest już tylko efektywność istniejącego systemu. Jest nią zdolność do szybkiego porzucenia systemu, który właśnie przestał działać. Polska ma w tym doświadczenie. Bardzo mocno pokazał to rok 2022. W ciągu kilku miesięcy kraj, który jeszcze kilka lat wcześniej był społeczeństwem relatywnie jednorodnym i miał niewielkie doświadczenie z masową imigracją, przyjął miliony ludzi uciekających z Ukrainy. Instytucje publiczne reagowały nierówno, ale rynek pracy, firmy, samorządy i społeczeństwo obywatelskie zaczęły absorbować zmianę właściwie natychmiast. W 2025 roku wskaźnik zatrudnienia wśród ukraińskich uchodźców w wieku produkcyjnym sięgnął 76 procent, czyli poziomu porównywalnego z polskimi obywatelami.

Według analizy Deloitte przygotowanej dla UNHCR obecność uchodźców zwiększyła polski PKB w 2025 roku o około 2,4 procent.

Już OECD zwracało wcześniej uwagę, że integracja Ukraińców z polskim rynkiem pracy przebiegała wyjątkowo szybko. To niezwykle ciekawy społeczny eksperyment. Nie dlatego, że pokazuje jakąś szczególną moralną doskonałość Polski, bo wobec migracji istnieją tutaj również silne konflikty i lęki. Pokazuje coś bardziej praktycznego: ogromna zmiana może zostać wchłonięta bez konieczności wcześniejszego zaprojektowania idealnego systemu. Firmy zatrudniają. Ludzie wynajmują mieszkania. Szkoły dopisują dzieci do klas. Powstają nowe usługi. Rynek dostosowuje się szybciej niż debata publiczna jest w stanie opisać to, co właśnie się wydarzyło. Podobny mechanizm widać w rynku pracy jako całości. W 2025 roku stopa bezrobocia według porównywalnej metodologii Eurostatu wynosiła w Polsce 3,1 procent i należała do najniższych w całej Unii Europejskiej. Jednocześnie od 2015 roku liczba zarejestrowanych zagranicznych pracowników wzrosła około sześciokrotnie, do około miliona już w połowie 2024 roku. Polska gospodarka potrafiła więc w stosunkowo krótkim czasie przejść od kraju wysokiego bezrobocia i wielkiej emigracji zarobkowej do kraju niskiego bezrobocia, który sam potrzebuje masowej imigracji. To wszystko pozwala spojrzeć inaczej również na polską przedsiębiorczość. Według OECD wskaźnik „churn”, czyli suma narodzin i zamknięć przedsiębiorstw będąca jednym z przybliżeń dynamiki rynku, wynosi w Polsce 19,2 procent wobec średniej OECD wynoszącej 18 procent. Szczególnie dużą rotację widać w usługach, IT i działalności administracyjnej. Nie jest to jednoznacznie dobra informacja. Wysoka rotacja oznacza także firmy, które nie przeżywają. Ale pokazuje gospodarkę, w której zasoby stosunkowo często zmieniają właściciela, zastosowanie i sektor. I tutaj pojawia się kontrast z niektórymi gospodarkami starej Europy, szczególnie z Niemcami. Nie chodzi o prostą opowieść, według której dynamiczna Polska ma rację, a skostniałe Niemcy jej nie mają. Niemcy pozostają znacznie bogatszą gospodarką, z silniejszą bazą badawczą, globalnymi korporacjami, bardziej rozwiniętym przemysłem technologicznym i kapitałem nagromadzonym przez dziesięciolecia. Ale dojrzałość systemu ma swoją cenę.

Im dłużej istnieje system, tym więcej interesów buduje się wokół istniejących reguł.

Powstają procedury, zawody chronione, poziomy administracji, infrastruktura wymagająca amortyzacji, przedsiębiorstwa korzystające z obecnego układu i instytucje stworzone do pilnowania kompromisów wypracowanych w poprzedniej epoce. To, co daje stabilność, zaczyna jednocześnie zwiększać koszt zmiany. OECD w swoim raporcie o Niemczech z 2025 roku opisuje dokładnie taki mechanizm. Polityki przemysłowe i rynku pracy przez lata sprzyjały istniejącym przedsiębiorstwom, utrudniając przesuwanie kapitału i pracowników w stronę młodych, bardziej innowacyjnych firm. Organizacja zwraca uwagę na wysokie bariery administracyjne, spadającą dynamikę przedsiębiorstw oraz skomplikowane procedury planowania inwestycji. Założenie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może wymagać tam przejścia przez 14 procedur i siedem różnych urzędów. Komisja Europejska jeszcze w raporcie za 2026 rok wskazuje na relatywnie niski poziom dostępności i wykorzystania cyfrowych usług publicznych w Niemczech oraz bardzo niską adopcję cyfrowej tożsamości, wiążąc te problemy między innymi z rozproszonymi odpowiedzialnościami pomiędzy różnymi poziomami państwa. To, co publicystycznie łatwo nazwać „skostnieniem elit”, w języku ekonomii instytucjonalnej można opisać precyzyjniej jako path dependence, siłę incumbents oraz dużą liczbę punktów weta. System jest tak rozwinięty, że każda zmiana musi negocjować się z tym, co już istnieje. Polska ma takich mechanizmów mniej nie dlatego, że jest od nich wolna, lecz dlatego, że wiele instytucji w obecnej postaci jest po prostu młodszych. Prywatny kapitalizm ma niewiele ponad trzy dekady. Znaczna część dużych polskich firm powstała po 1989 roku. Całe branże, które na Zachodzie mają ciągłość sięgającą kilku pokoleń, tutaj pojawiły się właściwie za życia obecnych menedżerów. Transformacja przerwała wiele dawnych hierarchii, stworzyła nowe fortuny, przesunęła społeczne statusy i sprawiła, że pozycja raz zdobyta nigdy nie wydawała się całkowicie gwarantowana.

Możliwe, że właśnie dlatego w polskim biznesie tak często spotyka się kulturę „zrobimy, zobaczymy, poprawimy”.

Z punktu widzenia klasycznej organizacji jest ona wadą. Prowadzi do prowizorki, pracy w ostatniej chwili, zależności od ludzi zamiast procedur i niepotrzebnego chaosu. Ale w świecie gwałtownej zmiany dokładnie ten sam zestaw zachowań może zostać przepisany jako iteracyjność, eksperymentowanie, krótka pętla informacji zwrotnej i tolerancja na niedoskonały pierwszy produkt. To trochę tak, jakby Polska przez trzy dekady funkcjonowała w permanentnej wersji beta. Nieustannie coś aktualizujemy. Prawo. Miasta. firmy. drogi. system płatności. usługi państwowe. własne aspiracje. Jeszcze zanim zakończyła się jedna modernizacja, zaczynała się następna. I może właśnie dlatego Polacy znacznie rzadziej oczekują od świata, że będzie ukończony. W kulturze, o której pisaliśmy wcześniej, odpowiada temu szczególny stosunek do Formy. U Gombrowicza forma nigdy nie jest ostateczna. U Schulza materia chce przeobrażać się w coś innego. U Witkacego człowiek nie mieści się w swoim kształcie. U Kantora teraźniejszość jest nawiedzana przez przeszłość. U Beksińskiego nie wiadomo, czy oglądamy świat przed katastrofą, czy po niej. U Kieślowskiego przypadek potrafi przesunąć całe życie na inną trajektorię. U Tokarczuk jedna perspektywa okazuje się niewystarczająca, więc opowieść musi rozpadać się na kolejne. Być może gospodarcza i społeczna adaptacyjność jest praktycznym odpowiednikiem tego samego doświadczenia. Polska nie ufa Formie również poza sztuką.