{"id":3188581,"date":"2026-10-15T22:48:24","date_gmt":"2026-10-15T20:48:24","guid":{"rendered":"https:\/\/f5.pl\/daily\/?p=3188581"},"modified":"2026-10-31T00:25:13","modified_gmt":"2026-10-30T22:25:13","slug":"czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci","title":{"rendered":"’Cz\u0142owiek na koniu to skandal’. Polska estetyka niepewno\u015bci"},"content":{"rendered":"

Oczywi\u015bcie by\u0142oby absurdem twierdzi\u0107, \u017ce istnieje jeden \u201epolski styl\u201d. Dziel\u0105 ich epoki, \u015bwiatopogl\u0105dy, media i temperamenty. Mi\u0142osz zapewne broni\u0142by si\u0119 przed w\u0142o\u017ceniem go do jednego worka z Beksi\u0144skim, podobnie jak Gombrowicz nie chcia\u0142by by\u0107 ozdob\u0105 \u017cadnego narodowego panteonu. A jednak, kiedy patrzymy na t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 polskiej kultury, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 najbardziej komunikatywna poza granicami kraju, raz po raz wracaj\u0105 te same napi\u0119cia: nieufno\u015b\u0107 wobec pozornej normalno\u015bci, podejrzliwo\u015b\u0107 wobec wielkich s\u0142\u00f3w, fascynacja deformacj\u0105, ironia skierowana przeciw patosowi, silna obecno\u015b\u0107 \u015bmierci, materialno\u015b\u0107 cia\u0142a, nieustanne tarcie mi\u0119dzy racjonalno\u015bci\u0105 i czym\u015b, czego rozum nie potrafi do ko\u0144ca oswoi\u0107.<\/p>\n

Pocz\u0105tek XX wieku jest dobrym miejscem, \u017ceby rozpocz\u0105\u0107 t\u0119 przechadzk\u0119, bo dopiero wtedy mo\u017cna tak naprawd\u0119 m\u00f3wi\u0107 o narodzie polskim.<\/p><\/blockquote>\n

Oko\u0142o roku 1900 dzieje si\u0119 co\u015b prze\u0142omowego: polska kultura zaczyna w pe\u0142ni uczestniczy\u0107 w europejskiej nowoczesno\u015bci artystycznej, mimo \u017ce nie istnieje jeszcze polskie pa\u0144stwo. To paradoks, kt\u00f3ry b\u0119dzie p\u00f3\u017aniej powraca\u0142. Kultura cz\u0119sto wyprzedza polityczn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 albo istnieje obok niej. W roku 1899 Wyspia\u0144ski tworzy plakat do przedstawienia Maeterlincka i odczytu Przybyszewskiego, uznawany za pocz\u0105tek nowoczesnego polskiego plakatu artystycznego. Ju\u017c w tym pierwszym ge\u015bcie pojawia si\u0119 co\u015b charakterystycznego: niespokojna forma nie jest ozdob\u0105, lecz komentarzem do \u015bwiata, w kt\u00f3rym powsta\u0142a.<\/p>\n\"\"\n

M\u0142oda Polska wprowadza do kultury j\u0119zyk dekadencji, neurozy, erotyzmu, \u015bmierci, duchowo\u015bci i buntu przeciwko mieszcza\u0144skiej pewno\u015bci siebie. Przybyszewski m\u00f3wi o \u201enagiej duszy\u201d, o sztuce, kt\u00f3ra ma dotrze\u0107 do warstwy wcze\u015bniejszej ni\u017c spo\u0142eczna konwencja. Wok\u00f3\u0142 niego powstaje niemal kult artysty jako kogo\u015b, kto ma dost\u0119p do przestrzeni niedost\u0119pnych zwyk\u0142emu do\u015bwiadczeniu. Krakowski dekadentyzm wyrasta zarazem z do\u015b\u0107 szczeg\u00f3lnej sytuacji: z miasta prowincjonalnego i politycznie niesuwerennego tworzy si\u0119 laboratorium nowoczesno\u015bci. Nie bez znaczenia jest r\u00f3wnie\u017c wyczerpanie XIX-wiecznego patriotycznego patosu. Boy-\u017bele\u0144ski wspomina\u0142 p\u00f3\u017aniej pokolenie, dla kt\u00f3rego romantyczna martyrologia przestawa\u0142a by\u0107 wystarczaj\u0105cym paliwem.<\/p>\n

Pierwszym powtarzaj\u0105cym si\u0119 gestem polskiej nowoczesno\u015bci jest by\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie profanacja tego, co wcze\u015bniej by\u0142o \u015bwi\u0119te. Polska kultura w swoim najbardziej interesuj\u0105cym wydaniu nieustannie buduje pomniki, po czym sama je przewraca.<\/p><\/blockquote>\n

Najpierw produkuje mit, potem znajduje artyst\u0119, kt\u00f3ry go kompromituje. Romantyzm stwarza figur\u0119 poety-proroka i bohatera narodowego. Gombrowicz odpowiada min\u0105, pup\u0105 i g\u0119b\u0105. Tradycja tworzy u\u0142ana. Munk robi z heroizmu problem. Nar\u00f3d opowiada sobie histori\u0119 o w\u0142asnej wielko\u015bci. Szymborska pyta z boku, czy aby na pewno \u015bwiat zgadza si\u0119 z naszymi kategoriami. Witkacy pojawia si\u0119 w tym pejza\u017cu jak kto\u015b, kto od razu widzi nadci\u0105gaj\u0105c\u0105 katastrof\u0119 formy. Jego ludzie s\u0105 powyginani, zniekszta\u0142ceni, hybrydyczni. Kobieta mo\u017ce by\u0107 demonem, twarz psychicznym grymasem, cia\u0142o elementem jakiej\u015b wi\u0119kszej, nie do ko\u0144ca zrozumia\u0142ej konstrukcji. Witkacy rozwija teori\u0119 Czystej Formy w\u0142a\u015bnie wok\u00f3\u0142 potrzeby \u201emetafizycznego niepokoju\u201d. Sztuka ma wytr\u0105ca\u0107 cz\u0142owieka z codziennego automatyzmu i doprowadza\u0107 go do do\u015bwiadczenia dziwno\u015bci samego istnienia. W jego obrazach i dramatach groteska nie s\u0142u\u017cy wi\u0119c tylko zabawie. Jest sposobem dostania si\u0119 pod powierzchni\u0119 \u015bwiata. Postacie na po\u0142y ludzkie i na po\u0142y zwierz\u0119ce, zgrzytliwe kolory i deformacje prowadz\u0105 ku czemu\u015b znacznie powa\u017cniejszemu: ku pytaniu, dlaczego w og\u00f3le istnieje cokolwiek.<\/p>\n\"\"\n

To chyba jeden z trwa\u0142ych rys\u00f3w polskiej sztuki: groteska nie jest przeciwie\u0144stwem metafizyki. Jest jedn\u0105 z dr\u00f3g prowadz\u0105cych do metafizyki.<\/p><\/blockquote>\n

\u015amiech i l\u0119k stoj\u0105 bardzo blisko siebie. Absurd nie niszczy pytania o sens, lecz je wyostrza. Z tego punktu widzenia Witkacy jest niezwykle polski, ale zarazem doskonale \u015bwiatowy. Nie trzeba zna\u0107 historii Polski, \u017ceby zrozumie\u0107 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry odkrywa, \u017ce spo\u0142eczne role i w\u0142asna osobowo\u015b\u0107 s\u0105 czym\u015b niepokoj\u0105co sztucznym. Kilka lat p\u00f3\u017aniej t\u0119 intuicj\u0119 doprowadzi do genialnej prostoty Gombrowicz. \u015awiat Gombrowicza jest \u015bwiatem Formy: cz\u0142owiek nieustannie zostaje przez innych ludzi ukszta\u0142towany, nazwany, sklasyfikowany, ustawiony w jakiej\u015b pozycji. Nie ma czystego \u201eja\u201d, poniewa\u017c mi\u0119dzy mn\u0105 a mn\u0105 zawsze pojawia si\u0119 drugi cz\u0142owiek. Z tego rodz\u0105 si\u0119 jego groteska, niedojrza\u0142o\u015b\u0107, g\u0119ba, mina i absurd. Ferdydurke<\/em> jest wielkim laboratorium tego mechanizmu, rozpi\u0119tym mi\u0119dzy powag\u0105 a absurdem.<\/p>\n

Gombrowicz dokonuje jeszcze jednego gestu, niezwykle wa\u017cnego dla p\u00f3\u017aniejszej polskiej kultury: obraca t\u0119 metod\u0119 przeciw samej polsko\u015bci. Nie neguje jej. Pr\u00f3buje j\u0105 rozszczelni\u0107.<\/p><\/blockquote>\n

Chce wyci\u0105gn\u0105\u0107 cz\u0142owieka spod ci\u0119\u017caru narodowej pozy, romantycznej wielko\u015bci i obowi\u0105zkowego zachwytu w\u0142asn\u0105 tradycj\u0105. Trans-Atlantyk<\/em> jest groteskow\u0105 operacj\u0105 przeprowadzon\u0105 na sarmackim j\u0119zyku, patriotycznym patosie i micie narodowej wyj\u0105tkowo\u015bci. Stary j\u0119zyk zostaje zachowany w\u0142a\u015bnie po to, aby mo\u017cna by\u0142o zobaczy\u0107 jego sztuczno\u015b\u0107. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce w tym momencie pojawia si\u0119 bardzo charakterystyczna cecha polskiej kultury, kt\u00f3r\u0105 p\u00f3\u017aniej wielokrotnie zobaczymy cho\u0107by u Wajdy w kinie: antyheroizm. Polak patrz\u0105cy na w\u0142asne mity z ukosa. Polak, kt\u00f3ry nie potrafi ju\u017c zupe\u0142nie powa\u017cnie zagra\u0107 Polaka. Dlatego tak dobrze pasuje tu przywo\u0142any w tytule \u201ecz\u0142owiek na koniu\u201d. Przez stulecia ko\u0144 pod cz\u0142owiekiem oznacza\u0142 w\u0142adz\u0119, pi\u0119kno, arystokracj\u0119, wojn\u0119 i bohaterstwo. W polskim imaginarium dochodz\u0105 do tego szlachcic, husarz, u\u0142an i kawalerzysta. Gombrowicz wykonuje prosty ruch: odbiera temu obrazowi kulturow\u0105 sankcj\u0119 i ka\u017ce zobaczy\u0107 dwa ssaki, z kt\u00f3rych jeden siedzi na drugim. Ca\u0142y monument zaczyna si\u0119 chwia\u0107. To gest ma\u0142y, niemal dziecinny, a zarazem fundamentalny dla jego sztuki: zobaczy\u0107 jako dziwne co\u015b, do czego przyzwyczajenie odebra\u0142o nam zdolno\u015b\u0107 dziwienia si\u0119. Podobn\u0105 operacj\u0119, cho\u0107 w zupe\u0142nie innym tonie, wykonuje Bruno Schulz. U niego mieszcza\u0144skie miasteczko nie zostaje zaatakowane przez fantazj\u0119 przychodz\u0105c\u0105 z zewn\u0105trz. Fantastyczno\u015b\u0107 tkwi w nim od pocz\u0105tku. Ojciec mo\u017ce przeobrazi\u0107 si\u0119 w ptaka. Sklep staje si\u0119 fragmentem kosmologii. Ulica prowadzi gdzie indziej, ni\u017c powinna. Materia jest niedoko\u0144czona i jakby ci\u0105gle gotowa przyj\u0105\u0107 now\u0105 form\u0119.<\/p>\n

Je\u015bli szuka\u0107 prehistorii p\u00f3\u017aniejszego realizmu magicznego Tokarczuk, Schulz wydaje si\u0119 jednym z najwa\u017cniejszych przystank\u00f3w. Nie chodzi bowiem o ba\u015bniowo\u015b\u0107. Chodzi o przekonanie, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 jest grubsza, bardziej wielowarstwowa ni\u017c wersja dostarczana nam przez zdrowy rozs\u0105dek.<\/p><\/blockquote>\n

Mi\u0142osz stoi na poz\u00f3r w zupe\u0142nie innym miejscu. Mniej interesuje go groteskowe rozbijanie cz\u0142owieka, bardziej jego podatno\u015b\u0107 na histori\u0119. Ale i tutaj znajdziemy ten sam brak zaufania do stabilno\u015bci \u015bwiata. U Mi\u0142osza cywilizacja mo\u017ce w ci\u0105gu kilku lat zmieni\u0107 si\u0119 w ruin\u0119. System filozoficzny mo\u017ce zamieni\u0107 si\u0119 w narz\u0119dzie zniewolenia. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry jeszcze wczoraj pi\u0142 kaw\u0119 na ulicy europejskiego miasta, jutro mo\u017ce obserwowa\u0107 jego zniszczenie. Szwedzka Akademia, przyznaj\u0105c mu Nobla w 1980 roku, podkre\u015bla\u0142a w\u0142a\u015bnie jego bezkompromisow\u0105 przenikliwo\u015b\u0107 w opisywaniu cz\u0142owieka wystawionego na dzia\u0142anie \u015bwiata gwa\u0142townych konflikt\u00f3w. Tutaj pojawia si\u0119 nast\u0119pny element, kt\u00f3rego trudno nie zauwa\u017cy\u0107.<\/p>\n

Polska sztuka XX wieku wyj\u0105tkowo s\u0142abo wierzy w trwa\u0142o\u015b\u0107 normalno\u015bci.<\/p><\/blockquote>\n

Normalno\u015b\u0107 jest w niej czym\u015b prowizorycznym. Dekoracj\u0105, kt\u00f3r\u0105 mo\u017ce zerwa\u0107 historia, polityka albo przypadek. W kulturach d\u0142ugo funkcjonuj\u0105cych w warunkach stabilnego pa\u0144stwa codzienno\u015b\u0107 mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 stanem naturalnym. W polskim do\u015bwiadczeniu XX wieku okazuje si\u0119 raczej kr\u00f3tk\u0105 przerw\u0105 mi\u0119dzy kolejnymi gwa\u0142townymi zmianami. Wojny, okupacje, Zag\u0142ada, przesuni\u0119cie granic, wielkie migracje, stalinizm, p\u00f3\u017aniejszy komunizm i jego za\u0142amanie tworz\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, w kt\u00f3rej trudno uwierzy\u0107, \u017ce to, co jest dzisiaj, musi istnie\u0107 tak\u017ce jutro. Nie nale\u017cy oczywi\u015bcie sprowadza\u0107 polskiej sztuki do \u201esztuki cierpienia\u201d. By\u0142oby to r\u00f3wnie banalne jak romantyczna mitologia, przeciw kt\u00f3rej buntowali si\u0119 sami polscy tw\u00f3rcy. Historia daje tu raczej pewien rodzaj percepcji: \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce powierzchnia \u015bwiata jest cienka. Po wojnie niezwykle wyra\u017anie wida\u0107 to w polskiej szkole filmowej. Wajda rekonstruuje romantyczny mit, ale robi to ju\u017c ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 jego tragiczno\u015bci.<\/p>\n

Popi\u00f3\u0142 i diament<\/em> Wajdy jest jednocze\u015bnie niezwykle pi\u0119kn\u0105 ikon\u0105 polskiego bohatera i filmem o niemo\u017cno\u015bci utrzymania tego heroicznego modelu przy \u017cyciu.<\/p><\/blockquote>\n\"\"\n

Andrzej Munk idzie jeszcze dalej. W Eroice<\/em> i Zezowatym szcz\u0119\u015bciu<\/em> poddaje romantyczny heroizm pr\u00f3bie ironii. Krytycy nazywali jego filmy antyromantycznymi i antyheroicznymi; Munk \u015bwiadomie pyta\u0142, co dzieje si\u0119 ze zwyk\u0142ym cz\u0142owiekiem, kiedy kultura nakazuje mu za wszelk\u0105 cen\u0119 by\u0107 bohaterem. I zn\u00f3w wracamy do Gombrowicza. Polska kultura najwy\u017cszej pr\u00f3by nie tylko tworzy narodowe mity. Wytwarza r\u00f3wnie\u017c bardzo silny mechanizm immunologiczny przeciw w\u0142asnym mitom. Jest w stanie stworzy\u0107 Wajd\u0119 i Munka jednocze\u015bnie. Jednego, kt\u00f3ry potrafi jeszcze m\u00f3wi\u0107 j\u0119zykiem romantycznego obrazu, i drugiego, kt\u00f3ry stoi obok i pyta, czy przypadkiem nie wygl\u0105da to wszystko troch\u0119 absurdalnie. Wojciech Jerzy Has przenosi nas w jeszcze inn\u0105 stron\u0119 tej samej krainy. R\u0119kopis znaleziony w Saragossie<\/em> i Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/em> buduj\u0105 \u015bwiaty, w kt\u00f3rych czas przestaje zachowywa\u0107 si\u0119 normalnie, opowie\u015b\u0107 zawiera inn\u0105 opowie\u015b\u0107, wspomnienie miesza si\u0119 ze snem, a przedmiot niemal zawsze znaczy wi\u0119cej, ni\u017c powinien. Mi\u0119dzynarodowa kariera R\u0119kopisu<\/em> jest znacz\u0105ca: film Hasa wymieniali w\u015br\u00f3d swoich fascynacji mi\u0119dzy innymi Martin Scorsese, David Lynch i Francis Ford Coppola. Mo\u017cna zrozumie\u0107 dlaczego. W tym kinie odnajdujemy co\u015b, co p\u00f3\u017aniej stanie si\u0119 jednym z globalnych j\u0119zyk\u00f3w kina autorskiego: \u015bwiat pozostaj\u0105cy wizualnie realny, ale podporz\u0105dkowany logice snu.<\/p>\n

Podobny mechanizm dzia\u0142a w polskiej szkole plakatu. To by\u0107 mo\u017ce jeden z najlepszych przyk\u0142ad\u00f3w polskiego soft power w og\u00f3le, poniewa\u017c tutaj owa szczeg\u00f3lna wyobra\u017ania zosta\u0142a skondensowana do pojedynczego obrazu.<\/p><\/blockquote>\n

Polski plakat nie chcia\u0142 po prostu poinformowa\u0107 widza, o czym jest film. Tworzy\u0142 autonomiczn\u0105 metafor\u0119. Czasem dowcipn\u0105, czasem okrutn\u0105, czasem surrealistyczn\u0105. Cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 sprowadzony do zdeformowanej g\u0142owy, r\u0119ki albo kilku plam. Makabra mog\u0142a spotka\u0107 si\u0119 z humorem. Powaga z wizualn\u0105 niezdarno\u015bci\u0105. Franciszek Starowieyski doprowadza ten j\u0119zyk niemal do halucynacji. Anatomia \u0142\u0105czy si\u0119 u niego z przedmiotem, cia\u0142o z pejza\u017cem, barok ze wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105. Czaszki, ptasie g\u0142owy, kobiece cia\u0142a, w\u0119\u017ce i oczy przechodz\u0105 jedne w drugie. Nie jest to surrealizm w stylu eleganckiego zachodniego marzenia sennego. Jest bardziej cielesny, brudniejszy, bardziej zmys\u0142owy i jednocze\u015bnie bardziej \u015bmiertelny. Fascynacja cia\u0142em u Starowieyskiego prawie zawsze ma gdzie\u015b obok \u015bwiadomo\u015b\u0107 rozk\u0142adu.<\/p>\n

Eros jest ju\u017c troch\u0119 vanitas.<\/p><\/blockquote>\n\"\"\n

I tutaj dotykamy nast\u0119pnej charakterystycznej cechy: polska sztuka niezwykle cz\u0119sto profanuje cia\u0142o, aby powiedzie\u0107 co\u015b o cz\u0142owieku.<\/p><\/blockquote>\n

Cia\u0142o nie jest idealn\u0105 renesansow\u0105 figur\u0105. Jest otwarte, poranione, zdeformowane, pozbawione twarzy, zamienione w kuk\u0142\u0119, hybryd\u0119 albo materi\u0119. U Tadeusza Kantora cz\u0142owiek spotyka sw\u00f3j manekin. W Umar\u0142ej klasie<\/em> starzy ludzie wracaj\u0105 do szkolnych \u0142awek, nios\u0105c ze sob\u0105 dzieci\u0119ce sobowt\u00f3ry. \u017bywi stoj\u0105 obok martwych, przedmiot obok cz\u0142owieka, wspomnienie obok tera\u017aniejszo\u015bci. Kantor tworzy teatr \u015bmierci, ale \u015bmier\u0107 nie jest u niego monumentalna. Jest dziwaczna, biedna, mechaniczna, czasem wr\u0119cz b\u0142aze\u0144ska. Umar\u0142a klasa<\/em> obieg\u0142a \u015bwiat i zosta\u0142a odczytana jako do\u015bwiadczenie wykraczaj\u0105ce daleko poza polsk\u0105 histori\u0119, cho\u0107 wyrasta\u0142a z bardzo konkretnych traum XX wieku. Grotowski wykonuje z kolei ruch w przeciwnym kierunku. Kantor zasypuje scen\u0119 przedmiotami-obiektami obci\u0105\u017conymi pami\u0119ci\u0105; Grotowski pr\u00f3buje usun\u0105\u0107 z teatru niemal wszystko. Zostawia cia\u0142o aktora i widza. \u201eTeatr ubogi\u201d staje si\u0119 jednym z najwa\u017cniejszych polskich pomys\u0142\u00f3w artystycznych eksportowanych na \u015bwiat. To bardzo charakterystyczne, \u017ce nawet tutaj nie chodzi o dekoracj\u0119 ani reprezentacj\u0119, lecz o przekroczenie zwyczajnego stanu cz\u0142owieka, o dotarcie pod spo\u0142eczn\u0105 mask\u0119 poprzez cia\u0142o, wysi\u0142ek, rytua\u0142 i ekstremaln\u0105 koncentracj\u0119. U Abakanowicz cia\u0142o przestaje nawet nale\u017ce\u0107 do jednostki. Pojawiaj\u0105 si\u0119 szeregi figur. Bezg\u0142owych albo pozbawionych twarzy. Prawie jednakowych. Zgrupowanych w t\u0142umy. Cz\u0142owiek zostaje sprowadzony do powtarzalnego modu\u0142u, ale paradoksalnie ka\u017cda figura pozostaje troch\u0119 inna. To jeden z najmocniejszych obraz\u00f3w napi\u0119cia pomi\u0119dzy jednostk\u0105 i zbiorowo\u015bci\u0105 stworzonych w europejskiej sztuce powojennej.<\/p>\n

Abakanowicz zdobywa mi\u0119dzynarodow\u0105 pozycj\u0119 najpierw dzi\u0119ki monumentalnym formom tkackim, a p\u00f3\u017aniej jej anonimowe t\u0142umy staj\u0105 si\u0119 uniwersaln\u0105 metafor\u0105 istnienia cz\u0142owieka po\u015br\u00f3d innych ludzi.<\/p><\/blockquote>\n\"\"\n

To, co u Abakanowicz jest materi\u0105, u Pendereckiego staje si\u0119 d\u017awi\u0119kiem. Wczesny Penderecki w\u0142a\u015bciwie odbiera muzyce jej bezpieczne kategorie. Nie chce melodii, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna zanuci\u0107. Skrzypce mog\u0105 wydawa\u0107 d\u017awi\u0119k przypominaj\u0105cy krzyk, tarcie metalu, zbiorowy alarm. Tren \u2013 Ofiarom Hiroszimy<\/em> szokowa\u0142 nowymi technikami artykulacyjnymi i klasterami, a p\u00f3\u017aniej jego j\u0119zyk sta\u0142 si\u0119 jednym z najbardziej rozpoznawalnych muzycznych kod\u00f3w l\u0119ku w \u015bwiatowym kinie. Utwory Pendereckiego znalaz\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi w L\u015bnieniu<\/em> Kubricka.<\/p>\n

Polski niepok\u00f3j okaza\u0142 si\u0119 eksportowalny nawet wtedy, gdy pozbawiono go j\u0119zyka i obrazu. Mo\u017cna by\u0142o eksportowa\u0107 sam d\u017awi\u0119k zagro\u017cenia.<\/p><\/blockquote>\n

Beksi\u0144ski idzie jeszcze dalej. U niego \u015bwiat wydaje si\u0119 ju\u017c istnie\u0107 po katastrofie, kt\u00f3rej nigdy nie zobaczyli\u015bmy. Nie wiemy, co si\u0119 wydarzy\u0142o. Nie znamy systemu religijnego, kt\u00f3rego ruiny ogl\u0105damy. Nie znamy wojny, po kt\u00f3rej pozosta\u0142y te szkielety. Nie wiemy nawet, czy ogl\u0105damy przysz\u0142o\u015b\u0107, czy przesz\u0142o\u015b\u0107. W\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki temu jego malarstwo zyskuje niezwyk\u0142\u0105 uniwersalno\u015b\u0107. To nie ilustracje konkretnego polskiego do\u015bwiadczenia. To pejza\u017ce po ko\u0144cu jakiej\u015b cywilizacji. Beksi\u0144ski zaczyna\u0142 zreszt\u0105 od radykalnych eksperyment\u00f3w fotograficznych o charakterze surrealistyczno-ekspresjonistycznym. Je\u015bli wi\u0119c szukamy \u201epolsko\u015bci\u201d u Beksi\u0144skiego, nie znajdziemy jej w symbolach narodowych. Znajdziemy j\u0105 by\u0107 mo\u017ce w przekonaniu, \u017ce katastrofa nie musi mie\u0107 pocz\u0105tku ani ko\u0144ca. Jest stanem potencjalnym \u015bwiata. Kie\u015blowski dokonuje niemal odwrotnego zabiegu. Usuwa spektakularno\u015b\u0107. Cz\u0142owiek nie musi spotka\u0107 potwora, aby wej\u015b\u0107 w przestrze\u0144 metafizycznego niepokoju. Wystarczy s\u0105siad, przypadkowe spotkanie, kamera, decyzja, kt\u00f3rej konsekwencji nie da si\u0119 przewidzie\u0107.<\/p>\n

Kino moralnego niepokoju bierze zwyczajn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 PRL i pokazuje, \u017ce system polityczny dzia\u0142a przede wszystkim poprzez mikroskopijne kompromisy jednostki.<\/p><\/blockquote>\n\"\"\n

Niepok\u00f3j nie oznacza tu strachu. Jest stanem, w kt\u00f3rym cz\u0142owiek u\u015bwiadamia sobie, \u017ce ka\u017cda decyzja ma ci\u0119\u017car moralny, cho\u0107 nie istnieje instrukcja obs\u0142ugi pozwalaj\u0105ca bezb\u0142\u0119dnie wybra\u0107 dobro. Sam termin \u201ekino moralnego niepokoju\u201d powsta\u0142 w\u0142a\u015bnie z potrzeby opisania kina dotycz\u0105cego konfliktu warto\u015bci i niemo\u017cno\u015bci spokojnego funkcjonowania w rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ra wypacza relacje mi\u0119dzy lud\u017ami. Potem Kie\u015blowski zabiera ten mechanizm z Polski i okazuje si\u0119, \u017ce dzia\u0142a wsz\u0119dzie. Dekalog<\/em>, Podw\u00f3jne \u017cycie Weroniki<\/em>, Trzy kolory<\/em> nie potrzebuj\u0105 ju\u017c komunizmu. Pozostaje cz\u0142owiek umieszczony w nieprzeniknionej sieci zale\u017cno\u015bci, zbieg\u00f3w okoliczno\u015bci, odpowiedzialno\u015bci i przypadk\u00f3w. To bardzo ciekawy moment polskiego soft power: lokalne do\u015bwiadczenie zostaje tak mocno przetworzone, \u017ce traci swoj\u0105 lokalno\u015b\u0107, nie trac\u0105c charakteru. Szymborska robi podobn\u0105 rzecz w poezji. Jej metod\u0105 nie jest deformacja cia\u0142a ani monumentalny obraz, tylko mikroskopijna korekta sposobu my\u015blenia. Bierze zdanie, kt\u00f3re wydaje si\u0119 oczywiste, i przesuwa je o kilka stopni. Nagle cz\u0142owiek widzi siebie z perspektywy kamienia, zwierz\u0119cia, statystyki, przypadku albo miliard\u00f3w lat ewolucji. Akademia Szwedzka doskonale uchwyci\u0142a ten mechanizm, przyznaj\u0105c jej Nobla za poezj\u0119, w kt\u00f3rej \u201eironiczna precyzja\u201d pozwala ujawni\u0107 historyczny i biologiczny kontekst fragment\u00f3w ludzkiej rzeczywisto\u015bci.\u00a0To zreszt\u0105 pi\u0119knie domyka jeden z motyw\u00f3w obecnych ju\u017c u Gombrowicza.<\/p>\n

Cz\u0142owiek zbyt \u0142atwo uwa\u017ca w\u0142asn\u0105 perspektyw\u0119 za naturaln\u0105. Szymborska nieustannie odbiera mu ten komfort. W noblowskim wyk\u0142adzie m\u00f3wi w\u0142a\u015bciwie, \u017ce w poezji nie istnieje \u201ezwyczajny \u015bwiat\u201d; kamie\u0144, chmura, dzie\u0144 i samo istnienie s\u0105 czym\u015b radykalnie nieoczywistym.<\/p><\/blockquote>\n

To niemal naj\u0142agodniejsza mo\u017cliwa wersja Witkacowskiego \u201emetafizycznego niepokoju\u201d. Tokarczuk przenosi t\u0119 tradycj\u0119 w XXI wiek. Etykieta \u201erealizm magiczny\u201d cz\u0119\u015bciowo do niej pasuje, ale jest niewystarczaj\u0105ca. W jej \u015bwiecie magia nie polega na tym, \u017ce do realistycznej fabu\u0142y zostaje dodane co\u015b fantastycznego. Podwa\u017cony zostaje sam podzia\u0142 na rzeczy realne i nierealne, wa\u017cne i niewa\u017cne, ludzkie i nieludzkie. Tokarczuk interesuj\u0105 sieci, powi\u0105zania, fragmenty historii, cia\u0142a, zwierz\u0119ta, sny, mity, migracje. W wyk\u0142adzie noblowskim m\u00f3wi o potrzebie nowych sposob\u00f3w opowiadania \u015bwiata, o mitach, nowych narracjach, paradoksie i potencjalnym \u201eneosurrealizmie\u201d. Jej czu\u0142y narrator ma widzie\u0107 zwi\u0105zki pomi\u0119dzy rzeczami, kt\u00f3rych zwyk\u0142y narrator nie potrafi po\u0142\u0105czy\u0107.<\/p>\n

Tokarczuk mo\u017cna ustawi\u0107 w jednym ci\u0105gu z Schulzem, cho\u0107 dzieli ich prawie stulecie. Oboje maj\u0105 podejrzenie, \u017ce racjonalistyczna mapa \u015bwiata jest zbyt uboga w stosunku do samego terytorium.<\/p><\/blockquote>\n

Mo\u017cna do tego ci\u0105gu dopisa\u0107 jeszcze Lema. Z pozoru jest przeciwie\u0144stwem ca\u0142ej tej magiczno\u015bci: racjonalista, pisarz technologii, nauki, kosmosu. A jednak jego najwa\u017cniejsze utwory opowiadaj\u0105 dok\u0142adnie o granicach ludzkiego rozumienia. Cz\u0142owiek leci do gwiazd i odkrywa nie tyle obcych, ile w\u0142asn\u0105 niezdolno\u015b\u0107 wyobra\u017cenia sobie prawdziwej obco\u015bci. W bardziej groteskowych tekstach Lem zamienia science fiction w powiastk\u0119 filozoficzn\u0105, u\u017cywa absurdalnych urz\u0105dze\u0144 i kosmit\u00f3w po to, by kompromitowa\u0107 ludzkie systemy my\u015blenia. Zn\u00f3w wi\u0119c mamy do czynienia z tym samym ruchem: \u015bwiat wydaje si\u0119 uporz\u0105dkowany, dop\u00f3ki kto\u015b nie przesunie jednego elementu. To, co tutaj powraca, mo\u017cna raczej nazwa\u0107 realizmem p\u0119kni\u0119cia, albo metafizyczn\u0105 grotesk\u0105. Rzeczywisto\u015b\u0107 jest realna, ale nigdy nie jest ca\u0142kowicie szczelna. Bardzo wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa w tej tradycji tak\u017ce ironia. Polska kultura \u0142atwo wpada\u0142a w patos, bo przez ponad dwa stulecia mia\u0142a ku temu wiele historycznych powod\u00f3w. Dlatego r\u00f3wnie szybko wykszta\u0142ci\u0142a artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy patosu nie znosili. Gombrowicz jest tu oczywistym przypadkiem. Munk robi to w kinie. Szymborska w poezji. Lem w science fiction. Nawet w polskiej szkole plakatu dramatyczny temat bardzo cz\u0119sto zostaje przedstawiony poprzez dowcip, deformacj\u0119 albo wizualny paradoks. Ironia jest zabezpieczeniem przed Form\u0105.<\/p>\n\"\"\n

Najciekawsza polska kultura nie ufa w\u0142asnej polsko\u015bci.<\/p><\/blockquote>\n

Nieustannie j\u0105 ogl\u0105da, sprawdza, podwa\u017ca, rozbiera na cz\u0119\u015bci. Jej najbardziej uniwersalni tw\u00f3rcy bardzo rzadko s\u0105 tw\u00f3rcami, kt\u00f3rzy po prostu celebruj\u0105 narodow\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Cz\u0119\u015bciej s\u0105 tymi, kt\u00f3rzy znajduj\u0105 w niej p\u0119kni\u0119cia. Polska kultura jest najbardziej polska w\u0142a\u015bnie wtedy, kiedy przestaje przedstawia\u0107 Polsk\u0119.\u00a0To kultura \u017cyj\u0105ca na granicy porz\u0105dku i rozpadu. Fascynuje j\u0105 moment, w kt\u00f3rym forma jeszcze istnieje, ale ju\u017c widzimy jej sztuczno\u015b\u0107. Cz\u0142owiek jeszcze ma twarz, lecz za chwil\u0119 stanie si\u0119 mask\u0105. T\u0142um nadal sk\u0142ada si\u0119 z jednostek, lecz za moment je poch\u0142onie. Dom ci\u0105gle jest domem, ale mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 labiryntem. Ko\u0144 nadal niesie bohatera, ale je\u015bli spojrzymy pod odpowiednim k\u0105tem, ca\u0142y pomnik nagle oka\u017ce si\u0119 absurdalny.<\/p>\n

Jest w tym ciemno\u015b\u0107, ale rzadko jest to czysty pesymizm. Polska kultura potrafi by\u0107 makabryczna, lecz zarazem komiczna.<\/p><\/blockquote>\n

Potrafi by\u0107 metafizyczna, ale nieufna wobec religijnego patosu. Jest sk\u0142onna do mistycyzmu, ale natychmiast pojawia si\u0119 kto\u015b, kto zrobi mu min\u0119. Interesuje j\u0105 magia, ale magia wyrasta ze zwyk\u0142ej ulicy. Interesuje j\u0105 \u015bmier\u0107, lecz martwy cz\u0142owiek mo\u017ce wr\u00f3ci\u0107 jako kuk\u0142a w groteskowym spektaklu. Interesuje j\u0105 historia, ale bardziej ni\u017c zwyci\u0119stwo fascynuj\u0105 j\u0105 szczeliny, przez kt\u00f3re historia wdziera si\u0119 do prywatnego \u017cycia. Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie to odr\u00f3\u017cnia j\u0105 od kultur, kt\u00f3re wypracowa\u0142y \u0142atwiejszy do eksportowania repertuar w\u0142asnego pi\u0119kna. Francuzi mog\u0105 eksportowa\u0107 elegancj\u0119. W\u0142osi \u2013 pi\u0119kno i styl \u017cycia. Skandynawowie \u2013 czysto\u015b\u0107 formy i melancholi\u0119. Japo\u0144czycy stworzyli globalny j\u0119zyk \u0142\u0105cz\u0105cy minimalizm, rytua\u0142 i technologi\u0119. W przypadku Polski czym\u015b najbardziej charakterystycznym mo\u017ce by\u0107 trudniejsza do nazwania estetyka niepewno\u015bci.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Oczywi\u015bcie by\u0142oby absurdem twierdzi\u0107, \u017ce istnieje jeden \u201epolski styl\u201d. Dziel\u0105 ich epoki, \u015bwiatopogl\u0105dy, media i temperamenty. Mi\u0142osz zapewne broni\u0142by si\u0119 przed w\u0142o\u017ceniem go do jednego worka z Beksi\u0144skim, podobnie jak Gombrowicz nie chcia\u0142by by\u0107 ozdob\u0105 \u017cadnego narodowego panteonu. A jednak, kiedy patrzymy na t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 polskiej kultury, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 najbardziej komunikatywna poza granicami kraju,…<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":3188584,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[68],"acf":[],"yoast_head":"\n'Cz\u0142owiek na koniu to skandal'. Polska estetyka niepewno\u015bci | F5<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"'Cz\u0142owiek na koniu to skandal'. Polska estetyka niepewno\u015bci | F5\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Oczywi\u015bcie by\u0142oby absurdem twierdzi\u0107, \u017ce istnieje jeden \u201epolski styl\u201d. Dziel\u0105 ich epoki, \u015bwiatopogl\u0105dy, media i temperamenty. Mi\u0142osz zapewne broni\u0142by si\u0119 przed w\u0142o\u017ceniem go do jednego worka z Beksi\u0144skim, podobnie jak Gombrowicz nie chcia\u0142by by\u0107 ozdob\u0105 \u017cadnego narodowego panteonu. A jednak, kiedy patrzymy na t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 polskiej kultury, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 najbardziej komunikatywna poza granicami kraju,…\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"F5\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2026-10-15T20:48:24+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-10-30T22:25:13+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Obraz-ChatGPT-15-paz-2026-16_06_37-1024x725.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"725\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Konrad Jerin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Konrad Jerin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"18 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci\",\"url\":\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci\",\"name\":\"'Cz\u0142owiek na koniu to skandal'. Polska estetyka niepewno\u015bci | F5\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.f5.pl\/#website\"},\"datePublished\":\"2026-10-15T20:48:24+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-30T22:25:13+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/www.f5.pl\/#\/schema\/person\/e14d26cc0c815a38d42398a1e06fd2fe\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/www.f5.pl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"’Cz\u0142owiek na koniu to skandal’. Polska estetyka niepewno\u015bci\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.f5.pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.f5.pl\/\",\"name\":\"F5\",\"description\":\"Trendy Rynku i Kultury\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.f5.pl\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.f5.pl\/#\/schema\/person\/e14d26cc0c815a38d42398a1e06fd2fe\",\"name\":\"Konrad Jerin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/www.f5.pl\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2155907ade10354ef8ee98a29eb2ffdd?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2155907ade10354ef8ee98a29eb2ffdd?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Konrad Jerin\"},\"description\":\"This webpage requires data that you entered earlier in order ...\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"'Cz\u0142owiek na koniu to skandal'. Polska estetyka niepewno\u015bci | F5","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"'Cz\u0142owiek na koniu to skandal'. Polska estetyka niepewno\u015bci | F5","og_description":"Oczywi\u015bcie by\u0142oby absurdem twierdzi\u0107, \u017ce istnieje jeden \u201epolski styl\u201d. Dziel\u0105 ich epoki, \u015bwiatopogl\u0105dy, media i temperamenty. Mi\u0142osz zapewne broni\u0142by si\u0119 przed w\u0142o\u017ceniem go do jednego worka z Beksi\u0144skim, podobnie jak Gombrowicz nie chcia\u0142by by\u0107 ozdob\u0105 \u017cadnego narodowego panteonu. A jednak, kiedy patrzymy na t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 polskiej kultury, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 najbardziej komunikatywna poza granicami kraju,…","og_url":"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci","og_site_name":"F5","article_published_time":"2026-10-15T20:48:24+00:00","article_modified_time":"2026-10-30T22:25:13+00:00","og_image":[{"width":1024,"height":725,"url":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Obraz-ChatGPT-15-paz-2026-16_06_37-1024x725.png","type":"image\/png"}],"author":"Konrad Jerin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Konrad Jerin","Szacowany czas czytania":"18 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci","url":"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci","name":"'Cz\u0142owiek na koniu to skandal'. Polska estetyka niepewno\u015bci | F5","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.f5.pl\/#website"},"datePublished":"2026-10-15T20:48:24+00:00","dateModified":"2026-10-30T22:25:13+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.f5.pl\/#\/schema\/person\/e14d26cc0c815a38d42398a1e06fd2fe"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/czlowiek-na-koniu-to-skandal-polska-estetyka-niepewnosci#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/www.f5.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"’Cz\u0142owiek na koniu to skandal’. Polska estetyka niepewno\u015bci"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.f5.pl\/#website","url":"https:\/\/www.f5.pl\/","name":"F5","description":"Trendy Rynku i Kultury","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.f5.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.f5.pl\/#\/schema\/person\/e14d26cc0c815a38d42398a1e06fd2fe","name":"Konrad Jerin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/www.f5.pl\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2155907ade10354ef8ee98a29eb2ffdd?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2155907ade10354ef8ee98a29eb2ffdd?s=96&d=mm&r=g","caption":"Konrad Jerin"},"description":"This webpage requires data that you entered earlier in order ..."}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3188581"}],"collection":[{"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3188581"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3188581\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3188599,"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3188581\/revisions\/3188599"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3188584"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3188581"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3188581"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}