Je\u015bli w polskiej sztuce od Witkacego i Gombrowicza przez Munka, Kantora i Beksi\u0144skiego a\u017c po Kie\u015blowskiego i Tokarczuk rzeczywisto\u015b\u0107 nieustannie okazuje si\u0119 czym\u015b mniej stabilnym, ni\u017c pocz\u0105tkowo s\u0105dzili\u015bmy, to by\u0107 mo\u017ce nie jest to tylko artystyczna obsesja. By\u0107 mo\u017ce polska kultura nauczy\u0142a si\u0119 opisywa\u0107 do\u015bwiadczenie, kt\u00f3re od bardzo dawna jest tak\u017ce do\u015bwiadczeniem spo\u0142ecznym: \u015bwiat mo\u017ce si\u0119 zmieni\u0107 szybciej, ni\u017c cz\u0142owiek zd\u0105\u017cy si\u0119 do niego przyzwyczai\u0107. W Polsce trudno w\u0142a\u015bciwie wskaza\u0107 d\u0142ugi okres najnowszej historii, w kt\u00f3rym kolejne pokolenia mog\u0142yby spokojnie uzna\u0107 zastany porz\u0105dek za trwa\u0142y. Odzyskanie pa\u0144stwa w 1918 roku nie zako\u0144czy\u0142o zmiany, lecz j\u0105 rozpocz\u0119\u0142o. Trzeba by\u0142o skleja\u0107 w jeden organizm ziemie nale\u017c\u0105ce wcze\u015bniej do trzech imperi\u00f3w, z r\u00f3\u017cnymi systemami prawnymi, walutami, kolejami i administracj\u0105. Dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej ca\u0142y ten porz\u0105dek zosta\u0142 zniszczony. Po wojnie zmieni\u0142y si\u0119 granice, system polityczny, struktura spo\u0142eczna, w\u0142asno\u015b\u0107 i sk\u0142ad ludno\u015bci. Kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej nast\u0105pi\u0142a kolejna wielka transformacja. W ci\u0105gu kilku lat znikn\u0119\u0142a gospodarka centralnie planowana, pojawi\u0142 si\u0119 kapitalizm, bezrobocie, prywatna przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107, zachodnie marki, reklama, gie\u0142da i nowe hierarchie spo\u0142eczne. Potem przysz\u0142a integracja z Uni\u0105 Europejsk\u0105, masowa emigracja, wielka modernizacja infrastruktury, internet, smartfony, pandemia, wojna kilkaset kilometr\u00f3w od Warszawy i najwi\u0119ksza od dekad fala migracyjna w Europie. Mo\u017cna to oczywi\u015bcie opisywa\u0107 jako seri\u0119 traum, op\u00f3\u017anie\u0144 i zerwa\u0144. Ale mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c zada\u0107 inne pytanie:<\/p>\n
Co dzieje si\u0119 ze spo\u0142ecze\u0144stwem, kt\u00f3re przez kilka pokole\u0144 uczy si\u0119, \u017ce zmiana nie jest wyj\u0105tkiem od normalno\u015bci, tylko normalno\u015bci\u0105 sam\u0105?<\/p><\/blockquote>\n
By\u0107 mo\u017ce powstaje co\u015b w rodzaju kompetencji adaptacyjnej. Nie chodzi o cech\u0119 narodowego charakteru, kt\u00f3rej istnienie da\u0142oby si\u0119 zmierzy\u0107 jednym sonda\u017cem, ani o biologiczn\u0105 czy kulturow\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 \u201ePolak\u00f3w\u201d. Tego rodzaju generalizacje szybko zamieniaj\u0105 si\u0119 w mitologi\u0119. Mo\u017cna jednak obserwowa\u0107 powtarzaj\u0105cy si\u0119 wz\u00f3r. W Polsce nowe rozwi\u0105zania, zw\u0142aszcza je\u015bli rozwi\u0105zuj\u0105 konkretny problem, potrafi\u0105 zosta\u0107 przyj\u0119te zadziwiaj\u0105co szybko. Instytucje bywaj\u0105 chaotyczne, prawo niestabilne, polityka konfliktowa, a mimo to spo\u0142ecze\u0144stwo i biznes wykazuj\u0105 du\u017c\u0105 zdolno\u015b\u0107 do funkcjonowania w nieidealnym systemie. Zamiast czeka\u0107, a\u017c rzeczywisto\u015b\u0107 stanie si\u0119 uporz\u0105dkowana, ludzie ucz\u0105 si\u0119 dzia\u0142a\u0107 w rzeczywisto\u015bci nieuporz\u0105dkowanej. Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego polska transformacja gospodarcza wygl\u0105da z dzisiejszej perspektywy tak niezwykle.<\/p>\n
OECD przypomina, \u017ce polska gospodarka w ci\u0105gu ostatnich dw\u00f3ch dekad mniej wi\u0119cej podwoi\u0142a swoj\u0105 wielko\u015b\u0107, a realny PKB na mieszka\u0144ca mi\u0119dzy 2005 a 2021 rokiem r\u00f3s\u0142 \u015brednio o 3,9 procent rocznie, dwa razy szybciej ni\u017c \u015brednia OECD.<\/p><\/blockquote>\n
W 2025 roku polski PKB na mieszka\u0144ca, po uwzgl\u0119dnieniu r\u00f3\u017cnic cenowych, osi\u0105gn\u0105\u0142 81 procent \u015bredniej Unii Europejskiej. Jeszcze nie tak dawno dystans do Zachodu wydawa\u0142 si\u0119 czym\u015b niemal strukturalnym. Dzisiaj Polska znajduje si\u0119 ju\u017c na poziomie dochodowym niewiele ni\u017cszym od Portugalii, a wy\u017cszym ni\u017c kilka pa\u0144stw po\u0142udnia i Europy \u015arodkowej. Nie jest to tylko efekt wi\u0119kszej liczby przepracowanych godzin czy zagranicznego kapita\u0142u. OECD w najnowszym zestawieniu produktywno\u015bci zaliczy\u0142o Polsk\u0119 do pa\u0144stw osi\u0105gaj\u0105cych w 2024 roku najwi\u0119kszy wzrost produktywno\u015bci pracy w ca\u0142ej organizacji. Produktywno\u015b\u0107 mierzona PKB na godzin\u0119 pracy zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 wtedy w Polsce o prawie 5 procent, podczas gdy dla Unii jako ca\u0142o\u015bci wzrost by\u0142 bliski zera. Nie znaczy to oczywi\u015bcie, \u017ce Polska sta\u0142a si\u0119 bardziej produktywna od Niemiec czy Holandii. Poziom produktywno\u015bci nadal jest znacznie ni\u017cszy, ale mechanizm doganiania wci\u0105\u017c pracuje. Jeszcze ciekawsze jest to, co znajduje si\u0119 pod powierzchni\u0105 tych liczb. Polska w ci\u0105gu jednego pokolenia dokona\u0142a ogromnej realokacji ludzi pomi\u0119dzy sektorami gospodarki. Na pocz\u0105tku XXI wieku ponad jedna pi\u0105ta zatrudnionych pracowa\u0142a w rolnictwie. Dwie dekady p\u00f3\u017aniej udzia\u0142 ten by\u0142 ju\u017c jednocyfrowy, a miliony ludzi przesun\u0119\u0142y si\u0119 w stron\u0119 us\u0142ug, przemys\u0142u, budownictwa, logistyki, IT i zawod\u00f3w specjalistycznych.<\/p>\n
Bank \u015awiatowy wskazuje, \u017ce w\u0142a\u015bnie przesuwanie pracy i kapita\u0142u do bardziej produktywnych sektor\u00f3w by\u0142o jednym ze \u017ar\u00f3de\u0142 polskiego wzrostu.<\/p><\/blockquote>\n
To transformacja, kt\u00f3rej w bardziej ustabilizowanych gospodarkach dokonuje si\u0119 przez znacznie d\u0142u\u017cszy czas. R\u00f3wnie charakterystyczna jest skala infrastrukturalnej zmiany. W 2004 roku Polska mia\u0142a oko\u0142o 535 kilometr\u00f3w autostrad i zaledwie oko\u0142o 190 kilometr\u00f3w dr\u00f3g ekspresowych. Pod koniec 2025 roku sie\u0107 dr\u00f3g szybkiego ruchu liczy\u0142a niemal 5466 kilometr\u00f3w. W ci\u0105gu dw\u00f3ch dekad powsta\u0142 wi\u0119c system mniej wi\u0119cej siedem i p\u00f3\u0142 raza wi\u0119kszy. Nie jest to argument, \u017ce polskie pa\u0144stwo zawsze dzia\u0142a sprawnie. Ka\u017cdy, kto obserwowa\u0142 losy kolei, energetyki czy du\u017cych inwestycji centralnych, zna r\u00f3wnie\u017c historie odwrotne. Jednak budowa sieci drogowej pokazuje, \u017ce gdy pojawiaj\u0105 si\u0119 pieni\u0105dze, procedury, kompetencje i polityczny konsensus co do kierunku, Polska jest zdolna prowadzi\u0107 wielkie programy modernizacyjne r\u00f3wnolegle i przez wiele lat. Najbardziej spektakularnym przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 jednak cyfryzacja. I tutaj pojawia si\u0119 interesuj\u0105cy paradoks. Polska nie nale\u017cy do europejskiej czo\u0142\u00f3wki pod wzgl\u0119dem og\u00f3lnych kompetencji cyfrowych spo\u0142ecze\u0144stwa ani wdra\u017cania najbardziej zaawansowanych technologii przez przedsi\u0119biorstwa. Komisja Europejska nadal wymienia te dziedziny jako s\u0142abo\u015bci. Jednocze\u015bnie Polska zrobi\u0142a bardzo du\u017cy skok w cyfrowych us\u0142ugach publicznych. Dost\u0119p do elektronicznej dokumentacji medycznej nale\u017cy do najmocniejszych element\u00f3w polskiego systemu, cyfrowa identyfikacja jest szeroko dost\u0119pna, a w 2026 roku Komisja pisa\u0142a o sta\u0142ej poprawie dost\u0119pno\u015bci cyfrowych us\u0142ug publicznych. Najciekawsze jest jednak nie to, \u017ce pa\u0144stwo wyprodukowa\u0142o aplikacj\u0119, lecz \u017ce ludzie zacz\u0119li jej masowo u\u017cywa\u0107. W maju 2026 roku mObywatel mia\u0142 ju\u017c 12 milion\u00f3w u\u017cytkownik\u00f3w, dwa razy wi\u0119cej ni\u017c pod koniec 2023 roku, a aplikacja notowa\u0142a oko\u0142o p\u00f3\u0142tora miliona logowa\u0144 dziennie. W rozliczeniu podatku za 2025 rok prawie 24 miliony deklaracji PIT przes\u0142ano elektronicznie, podczas gdy papierowo z\u0142o\u017cono oko\u0142o miliona. 14,8 miliona podatnik\u00f3w skorzysta\u0142o z us\u0142ugi Tw\u00f3j e-PIT. To nie s\u0105 wyniki spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re traktuje cyfrow\u0105 zmian\u0119 z zasadnicz\u0105 nieufno\u015bci\u0105. Podobnie wygl\u0105da rynek p\u0142atno\u015bci. Wed\u0142ug Narodowego Banku Polskiego w po\u0142owie 2024 roku 98,4 procent kart p\u0142atniczych w Polsce by\u0142o kartami zbli\u017ceniowymi, wszystkie terminale POS akceptowa\u0142y p\u0142atno\u015bci zbli\u017ceniowe, a transakcje bezstykowe stanowi\u0142y ponad 97 procent bezgot\u00f3wkowych transakcji kartowych.<\/p>\n
BLIK, rozwi\u0105zanie powsta\u0142e lokalnie, w 2024 roku odpowiada\u0142 ju\u017c za 17,3 procent liczby wszystkich transakcji rozliczanych w polskich systemach p\u0142atniczych.<\/p><\/blockquote>\n
Trzy czwarte badanych Polak\u00f3w deklarowa\u0142o regularne korzystanie z p\u0142atno\u015bci bezgot\u00f3wkowych w sklepach stacjonarnych. To jest dobry przyk\u0142ad czego\u015b, co mo\u017cna by nazwa\u0107 polskim leapfroggingiem. Kraj nie musi przechodzi\u0107 wszystkich etap\u00f3w rozwoju w tej samej kolejno\u015bci co pa\u0144stwa bardziej zamo\u017cne. W pewnych dziedzinach mo\u017ce po prostu przeskoczy\u0107 jeden etap. Je\u015bli stary system nie jest szczeg\u00f3lnie dobry albo g\u0142\u0119boko zakorzeniony, koszt jego porzucenia okazuje si\u0119 niewielki. Nie trzeba broni\u0107 czek\u00f3w, bo prawie nikt ich nie u\u017cywa\u0142. Nie trzeba chroni\u0107 przyzwyczajenia do papierowego prawa jazdy, skoro cyfrowe okazuje si\u0119 wygodniejsze. Nie trzeba latami amortyzowa\u0107 inwestycji w star\u0105 technologi\u0119, skoro nigdy nie zbudowano jej w takiej skali jak na Zachodzie. To, co przez dekady wygl\u0105da\u0142o jak zap\u00f3\u017anienie, w okre\u015blonych warunkach mo\u017ce wi\u0119c sta\u0107 si\u0119 przewag\u0105.\u00a0 Oczywi\u015bcie brzmi to niebezpiecznie blisko romantyzowania chaosu. I tutaj potrzebne jest zastrze\u017cenie. Niestabilno\u015b\u0107 regulacyjna jest jednocze\u015bnie jedn\u0105 z rzeczy najcz\u0119\u015bciej krytykowanych przez polskie przedsi\u0119biorstwa. OECD zwraca uwag\u0119 na bariery regulacyjne, niedostateczn\u0105 innowacyjno\u015b\u0107 cz\u0119\u015bci firm, problemy z kompetencjami oraz siln\u0105 obecno\u015b\u0107 pa\u0144stwa w niekt\u00f3rych sektorach. Oko\u0142o jednej pi\u0105tej polskich pracownik\u00f3w funkcjonuje w zawodach regulowanych. Polska wci\u0105\u017c s\u0142abo wypada r\u00f3wnie\u017c w adopcji najbardziej zaawansowanych technologii przez ma\u0142e i \u015brednie przedsi\u0119biorstwa. Adaptacyjno\u015b\u0107 nie oznacza wi\u0119c automatycznie nowoczesno\u015bci. Mo\u017cna by\u0107 bardzo sprawnym w dostosowywaniu si\u0119 do zmieniaj\u0105cych si\u0119 okoliczno\u015bci i jednocze\u015bnie s\u0142abszym w budowaniu stabilnych instytucji potrzebnych do tworzenia prze\u0142omowych technologii. Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie tutaj znajduje si\u0119 wa\u017cne rozr\u00f3\u017cnienie.<\/p>\n
Polska jest cz\u0119sto lepsza w adaptacji ni\u017c w antycypacji. Szybko reaguje, kiedy zmiana ju\u017c nast\u0105pi\u0142a. Znacznie trudniej przychodzi jej d\u0142ugoterminowe projektowanie \u015bwiata, kt\u00f3ry dopiero nadejdzie.<\/p><\/blockquote>\n
A jednak w epoce, do kt\u00f3rej wchodzimy, sama zdolno\u015b\u0107 reakcji staje si\u0119 niezwykle cenna. Jeszcze niedawno idealn\u0105 organizacj\u0119 wyobra\u017cano sobie jako maszyn\u0119. Mia\u0142a procedury, hierarchi\u0119, pi\u0119cioletni\u0105 strategi\u0119 i jasno okre\u015blony model biznesowy. Im bardziej przewidywalne otoczenie, tym wi\u0119ksz\u0105 przewag\u0119 dawa\u0142a doskona\u0142o\u015b\u0107 procesu. Dzisiejszy \u015bwiat nagradza nieco inne organizmy. Technologie potrafi\u0105 zmieni\u0107 ca\u0142y sektor w ci\u0105gu kilku lat. Sztuczna inteligencja przesuwa granice zawod\u00f3w w czasie liczonym w miesi\u0105cach. Geopolityka przebudowuje \u0142a\u0144cuchy dostaw. Wojna mo\u017ce w kilka tygodni zmieni\u0107 rynek energii. Pandemia mo\u017ce zamkn\u0105\u0107 fizyczny handel i przenie\u015b\u0107 miliony ludzi do us\u0142ug cyfrowych. W takim \u015brodowisku przewag\u0105 nie jest ju\u017c tylko efektywno\u015b\u0107 istniej\u0105cego systemu. Jest ni\u0105 zdolno\u015b\u0107 do szybkiego porzucenia systemu, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie przesta\u0142 dzia\u0142a\u0107. Polska ma w tym do\u015bwiadczenie. Bardzo mocno pokaza\u0142 to rok 2022. W ci\u0105gu kilku miesi\u0119cy kraj, kt\u00f3ry jeszcze kilka lat wcze\u015bniej by\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwem relatywnie jednorodnym i mia\u0142 niewielkie do\u015bwiadczenie z masow\u0105 imigracj\u0105, przyj\u0105\u0142 miliony ludzi uciekaj\u0105cych z Ukrainy. Instytucje publiczne reagowa\u0142y nier\u00f3wno, ale rynek pracy, firmy, samorz\u0105dy i spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie zacz\u0119\u0142y absorbowa\u0107 zmian\u0119 w\u0142a\u015bciwie natychmiast. W 2025 roku wska\u017anik zatrudnienia w\u015br\u00f3d ukrai\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w w wieku produkcyjnym si\u0119gn\u0105\u0142 76 procent, czyli poziomu por\u00f3wnywalnego z polskimi obywatelami.<\/p>\n
Wed\u0142ug analizy Deloitte przygotowanej dla UNHCR obecno\u015b\u0107 uchod\u017ac\u00f3w zwi\u0119kszy\u0142a polski PKB w 2025 roku o oko\u0142o 2,4 procent.<\/p><\/blockquote>\n
Ju\u017c OECD zwraca\u0142o wcze\u015bniej uwag\u0119, \u017ce integracja Ukrai\u0144c\u00f3w z polskim rynkiem pracy przebiega\u0142a wyj\u0105tkowo szybko. To niezwykle ciekawy spo\u0142eczny eksperyment. Nie dlatego, \u017ce pokazuje jak\u0105\u015b szczeg\u00f3ln\u0105 moraln\u0105 doskona\u0142o\u015b\u0107 Polski, bo wobec migracji istniej\u0105 tutaj r\u00f3wnie\u017c silne konflikty i l\u0119ki. Pokazuje co\u015b bardziej praktycznego: ogromna zmiana mo\u017ce zosta\u0107 wch\u0142oni\u0119ta bez konieczno\u015bci wcze\u015bniejszego zaprojektowania idealnego systemu. Firmy zatrudniaj\u0105. Ludzie wynajmuj\u0105 mieszkania. Szko\u0142y dopisuj\u0105 dzieci do klas. Powstaj\u0105 nowe us\u0142ugi. Rynek dostosowuje si\u0119 szybciej ni\u017c debata publiczna jest w stanie opisa\u0107 to, co w\u0142a\u015bnie si\u0119 wydarzy\u0142o. Podobny mechanizm wida\u0107 w rynku pracy jako ca\u0142o\u015bci. W 2025 roku stopa bezrobocia wed\u0142ug por\u00f3wnywalnej metodologii Eurostatu wynosi\u0142a w Polsce 3,1 procent i nale\u017ca\u0142a do najni\u017cszych w ca\u0142ej Unii Europejskiej. Jednocze\u015bnie od 2015 roku liczba zarejestrowanych zagranicznych pracownik\u00f3w wzros\u0142a oko\u0142o sze\u015bciokrotnie, do oko\u0142o miliona ju\u017c w po\u0142owie 2024 roku. Polska gospodarka potrafi\u0142a wi\u0119c w stosunkowo kr\u00f3tkim czasie przej\u015b\u0107 od kraju wysokiego bezrobocia i wielkiej emigracji zarobkowej do kraju niskiego bezrobocia, kt\u00f3ry sam potrzebuje masowej imigracji. To wszystko pozwala spojrze\u0107 inaczej r\u00f3wnie\u017c na polsk\u0105 przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107. Wed\u0142ug OECD wska\u017anik \u201echurn\u201d, czyli suma narodzin i zamkni\u0119\u0107 przedsi\u0119biorstw b\u0119d\u0105ca jednym z przybli\u017ce\u0144 dynamiki rynku, wynosi w Polsce 19,2 procent wobec \u015bredniej OECD wynosz\u0105cej 18 procent. Szczeg\u00f3lnie du\u017c\u0105 rotacj\u0119 wida\u0107 w us\u0142ugach, IT i dzia\u0142alno\u015bci administracyjnej. Nie jest to jednoznacznie dobra informacja. Wysoka rotacja oznacza tak\u017ce firmy, kt\u00f3re nie prze\u017cywaj\u0105. Ale pokazuje gospodark\u0119, w kt\u00f3rej zasoby stosunkowo cz\u0119sto zmieniaj\u0105 w\u0142a\u015bciciela, zastosowanie i sektor. I tutaj pojawia si\u0119 kontrast z niekt\u00f3rymi gospodarkami starej Europy, szczeg\u00f3lnie z Niemcami. Nie chodzi o prost\u0105 opowie\u015b\u0107, wed\u0142ug kt\u00f3rej dynamiczna Polska ma racj\u0119, a skostnia\u0142e Niemcy jej nie maj\u0105. Niemcy pozostaj\u0105 znacznie bogatsz\u0105 gospodark\u0105, z silniejsz\u0105 baz\u0105 badawcz\u0105, globalnymi korporacjami, bardziej rozwini\u0119tym przemys\u0142em technologicznym i kapita\u0142em nagromadzonym przez dziesi\u0119ciolecia. Ale dojrza\u0142o\u015b\u0107 systemu ma swoj\u0105 cen\u0119.<\/p>\n
Im d\u0142u\u017cej istnieje system, tym wi\u0119cej interes\u00f3w buduje si\u0119 wok\u00f3\u0142 istniej\u0105cych regu\u0142.<\/p><\/blockquote>\n
Powstaj\u0105 procedury, zawody chronione, poziomy administracji, infrastruktura wymagaj\u0105ca amortyzacji, przedsi\u0119biorstwa korzystaj\u0105ce z obecnego uk\u0142adu i instytucje stworzone do pilnowania kompromis\u00f3w wypracowanych w poprzedniej epoce. To, co daje stabilno\u015b\u0107, zaczyna jednocze\u015bnie zwi\u0119ksza\u0107 koszt zmiany. OECD w swoim raporcie o Niemczech z 2025 roku opisuje dok\u0142adnie taki mechanizm. Polityki przemys\u0142owe i rynku pracy przez lata sprzyja\u0142y istniej\u0105cym przedsi\u0119biorstwom, utrudniaj\u0105c przesuwanie kapita\u0142u i pracownik\u00f3w w stron\u0119 m\u0142odych, bardziej innowacyjnych firm. Organizacja zwraca uwag\u0119 na wysokie bariery administracyjne, spadaj\u0105c\u0105 dynamik\u0119 przedsi\u0119biorstw oraz skomplikowane procedury planowania inwestycji. Za\u0142o\u017cenie sp\u00f3\u0142ki z ograniczon\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 mo\u017ce wymaga\u0107 tam przej\u015bcia przez 14 procedur i siedem r\u00f3\u017cnych urz\u0119d\u00f3w. Komisja Europejska jeszcze w raporcie za 2026 rok wskazuje na relatywnie niski poziom dost\u0119pno\u015bci i wykorzystania cyfrowych us\u0142ug publicznych w Niemczech oraz bardzo nisk\u0105 adopcj\u0119 cyfrowej to\u017csamo\u015bci, wi\u0105\u017c\u0105c te problemy mi\u0119dzy innymi z rozproszonymi odpowiedzialno\u015bciami pomi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi poziomami pa\u0144stwa. To, co publicystycznie \u0142atwo nazwa\u0107 \u201eskostnieniem elit\u201d, w j\u0119zyku ekonomii instytucjonalnej mo\u017cna opisa\u0107 precyzyjniej jako path dependence, si\u0142\u0119 incumbents oraz du\u017c\u0105 liczb\u0119 punkt\u00f3w weta. System jest tak rozwini\u0119ty, \u017ce ka\u017cda zmiana musi negocjowa\u0107 si\u0119 z tym, co ju\u017c istnieje. Polska ma takich mechanizm\u00f3w mniej nie dlatego, \u017ce jest od nich wolna, lecz dlatego, \u017ce wiele instytucji w obecnej postaci jest po prostu m\u0142odszych. Prywatny kapitalizm ma niewiele ponad trzy dekady. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 du\u017cych polskich firm powsta\u0142a po 1989 roku. Ca\u0142e bran\u017ce, kt\u00f3re na Zachodzie maj\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 si\u0119gaj\u0105c\u0105 kilku pokole\u0144, tutaj pojawi\u0142y si\u0119 w\u0142a\u015bciwie za \u017cycia obecnych mened\u017cer\u00f3w. Transformacja przerwa\u0142a wiele dawnych hierarchii, stworzy\u0142a nowe fortuny, przesun\u0119\u0142a spo\u0142eczne statusy i sprawi\u0142a, \u017ce pozycja raz zdobyta nigdy nie wydawa\u0142a si\u0119 ca\u0142kowicie gwarantowana.<\/p>\n
Mo\u017cliwe, \u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego w polskim biznesie tak cz\u0119sto spotyka si\u0119 kultur\u0119 \u201ezrobimy, zobaczymy, poprawimy\u201d.<\/p><\/blockquote>\n
Z punktu widzenia klasycznej organizacji jest ona wad\u0105. Prowadzi do prowizorki, pracy w ostatniej chwili, zale\u017cno\u015bci od ludzi zamiast procedur i niepotrzebnego chaosu. Ale w \u015bwiecie gwa\u0142townej zmiany dok\u0142adnie ten sam zestaw zachowa\u0144 mo\u017ce zosta\u0107 przepisany jako iteracyjno\u015b\u0107, eksperymentowanie, kr\u00f3tka p\u0119tla informacji zwrotnej i tolerancja na niedoskona\u0142y pierwszy produkt. To troch\u0119 tak, jakby Polska przez trzy dekady funkcjonowa\u0142a w permanentnej wersji beta. Nieustannie co\u015b aktualizujemy. Prawo. Miasta. firmy. drogi. system p\u0142atno\u015bci. us\u0142ugi pa\u0144stwowe. w\u0142asne aspiracje. Jeszcze zanim zako\u0144czy\u0142a si\u0119 jedna modernizacja, zaczyna\u0142a si\u0119 nast\u0119pna. I mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego Polacy znacznie rzadziej oczekuj\u0105 od \u015bwiata, \u017ce b\u0119dzie uko\u0144czony. W kulturze, o kt\u00f3rej pisali\u015bmy wcze\u015bniej, odpowiada temu szczeg\u00f3lny stosunek do Formy. U Gombrowicza forma nigdy nie jest ostateczna. U Schulza materia chce przeobra\u017ca\u0107 si\u0119 w co\u015b innego. U Witkacego cz\u0142owiek nie mie\u015bci si\u0119 w swoim kszta\u0142cie. U Kantora tera\u017aniejszo\u015b\u0107 jest nawiedzana przez przesz\u0142o\u015b\u0107. U Beksi\u0144skiego nie wiadomo, czy ogl\u0105damy \u015bwiat przed katastrof\u0105, czy po niej. U Kie\u015blowskiego przypadek potrafi przesun\u0105\u0107 ca\u0142e \u017cycie na inn\u0105 trajektori\u0119. U Tokarczuk jedna perspektywa okazuje si\u0119 niewystarczaj\u0105ca, wi\u0119c opowie\u015b\u0107 musi rozpada\u0107 si\u0119 na kolejne. By\u0107 mo\u017ce gospodarcza i spo\u0142eczna adaptacyjno\u015b\u0107 jest praktycznym odpowiednikiem tego samego do\u015bwiadczenia. Polska nie ufa Formie r\u00f3wnie\u017c poza sztuk\u0105.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Je\u015bli w polskiej sztuce od Witkacego i Gombrowicza przez Munka, Kantora i Beksi\u0144skiego a\u017c po Kie\u015blowskiego i Tokarczuk rzeczywisto\u015b\u0107 nieustannie okazuje si\u0119 czym\u015b mniej stabilnym, ni\u017c pocz\u0105tkowo s\u0105dzili\u015bmy, to by\u0107 mo\u017ce nie jest to tylko artystyczna obsesja. By\u0107 mo\u017ce polska kultura nauczy\u0142a si\u0119 opisywa\u0107 do\u015bwiadczenie, kt\u00f3re od bardzo dawna jest tak\u017ce do\u015bwiadczeniem spo\u0142ecznym: \u015bwiat mo\u017ce…<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[68],"acf":[],"yoast_head":"\n
Polska nie ufa Formie r\u00f3wnie\u017c poza sztuk\u0105 | F5<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Polska nie ufa Formie r\u00f3wnie\u017c poza sztuk\u0105 | F5\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Je\u015bli w polskiej sztuce od Witkacego i Gombrowicza przez Munka, Kantora i Beksi\u0144skiego a\u017c po Kie\u015blowskiego i Tokarczuk rzeczywisto\u015b\u0107 nieustannie okazuje si\u0119 czym\u015b mniej stabilnym, ni\u017c pocz\u0105tkowo s\u0105dzili\u015bmy, to by\u0107 mo\u017ce nie jest to tylko artystyczna obsesja. By\u0107 mo\u017ce polska kultura nauczy\u0142a si\u0119 opisywa\u0107 do\u015bwiadczenie, kt\u00f3re od bardzo dawna jest tak\u017ce do\u015bwiadczeniem spo\u0142ecznym: \u015bwiat mo\u017ce…\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"F5\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2026-10-18T16:44:59+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-10-30T22:24:48+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Konrad Jerin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Konrad Jerin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"13 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka\",\"url\":\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka\",\"name\":\"Polska nie ufa Formie r\u00f3wnie\u017c poza sztuk\u0105 | F5\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.f5.pl\/#website\"},\"datePublished\":\"2026-10-18T16:44:59+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-30T22:24:48+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/www.f5.pl\/#\/schema\/person\/e14d26cc0c815a38d42398a1e06fd2fe\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/www.f5.pl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Polska nie ufa Formie r\u00f3wnie\u017c poza sztuk\u0105\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.f5.pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.f5.pl\/\",\"name\":\"F5\",\"description\":\"Trendy Rynku i Kultury\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.f5.pl\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.f5.pl\/#\/schema\/person\/e14d26cc0c815a38d42398a1e06fd2fe\",\"name\":\"Konrad Jerin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/www.f5.pl\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2155907ade10354ef8ee98a29eb2ffdd?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2155907ade10354ef8ee98a29eb2ffdd?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Konrad Jerin\"},\"description\":\"This webpage requires data that you entered earlier in order ...\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Polska nie ufa Formie r\u00f3wnie\u017c poza sztuk\u0105 | F5","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Polska nie ufa Formie r\u00f3wnie\u017c poza sztuk\u0105 | F5","og_description":"Je\u015bli w polskiej sztuce od Witkacego i Gombrowicza przez Munka, Kantora i Beksi\u0144skiego a\u017c po Kie\u015blowskiego i Tokarczuk rzeczywisto\u015b\u0107 nieustannie okazuje si\u0119 czym\u015b mniej stabilnym, ni\u017c pocz\u0105tkowo s\u0105dzili\u015bmy, to by\u0107 mo\u017ce nie jest to tylko artystyczna obsesja. By\u0107 mo\u017ce polska kultura nauczy\u0142a si\u0119 opisywa\u0107 do\u015bwiadczenie, kt\u00f3re od bardzo dawna jest tak\u017ce do\u015bwiadczeniem spo\u0142ecznym: \u015bwiat mo\u017ce…","og_url":"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka","og_site_name":"F5","article_published_time":"2026-10-18T16:44:59+00:00","article_modified_time":"2026-10-30T22:24:48+00:00","author":"Konrad Jerin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Konrad Jerin","Szacowany czas czytania":"13 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka","url":"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka","name":"Polska nie ufa Formie r\u00f3wnie\u017c poza sztuk\u0105 | F5","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.f5.pl\/#website"},"datePublished":"2026-10-18T16:44:59+00:00","dateModified":"2026-10-30T22:24:48+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.f5.pl\/#\/schema\/person\/e14d26cc0c815a38d42398a1e06fd2fe"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/f5.pl\/daily\/polskie-soft-power\/polska-nie-ufa-formie-rowniez-poza-sztuka#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/www.f5.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Polska nie ufa Formie r\u00f3wnie\u017c poza sztuk\u0105"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.f5.pl\/#website","url":"https:\/\/www.f5.pl\/","name":"F5","description":"Trendy Rynku i Kultury","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.f5.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.f5.pl\/#\/schema\/person\/e14d26cc0c815a38d42398a1e06fd2fe","name":"Konrad Jerin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/www.f5.pl\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2155907ade10354ef8ee98a29eb2ffdd?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2155907ade10354ef8ee98a29eb2ffdd?s=96&d=mm&r=g","caption":"Konrad Jerin"},"description":"This webpage requires data that you entered earlier in order ..."}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3188600"}],"collection":[{"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3188600"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3188600\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3188606,"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3188600\/revisions\/3188606"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3188600"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/f5.pl\/daily\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3188600"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}