Wyprodukować, sprzedać, zużyć, wyrzucić. Ten system pozwolił na bezprecedensowy wzrost konsumpcji, ale jednocześnie doprowadził do ogromnego marnotrawstwa surowców, energii i pracy. Unia Europejska uznała, że taki model nie jest już możliwy do utrzymania. Odpowiedzią ma być Ecodesign for Sustainable Products Regulation, w skrócie ESPR, czyli rozporządzenie dotyczące ekoprojektowania zrównoważonych produktów.

To jeden z filarów Europejskiego Zielonego Ładu i gospodarki obiegu zamkniętego.

Rozporządzenie weszło formalnie w życie 18 lipca 2024 roku, jednak jego wdrażanie zostało rozłożone na wiele lat. Komisja Europejska będzie stopniowo obejmować kolejne grupy produktów szczegółowymi wymaganiami. Pierwsze obowiązki dla niektórych branż zaczną obowiązywać w latach 2026 i 2027, a pełne skutki regulacji będą odczuwalne przez całą następną dekadę. Najważniejszym założeniem ESPR jest zmiana sposobu projektowania produktów. Unia chce odejść od modelu, w którym rzeczy są tanie, krótkowieczne i trudne do naprawienia. Zamiast tego producenci będą musieli projektować towary tak, aby były bardziej trwałe, energooszczędne, łatwiejsze do naprawy, ponownego użycia i recyklingu. W praktyce oznacza to, że coraz więcej produktów będzie musiało spełniać wymagania dotyczące żywotności, możliwości wymiany części, zawartości materiałów pochodzących z recyklingu czy ograniczenia stosowania niektórych substancji.

Jednym z najbardziej rewolucyjnych elementów nowych przepisów jest wprowadzenie Cyfrowego Paszportu Produktu.

Każdy objęty regulacją produkt otrzyma cyfrową kartę tożsamości dostępną najczęściej poprzez kod QR. Konsument, serwisant, firma recyklingowa czy organ kontrolny będą mogli sprawdzić pochodzenie produktu, skład materiałowy, sposób produkcji, ślad środowiskowy, możliwości naprawy oraz informacje potrzebne do recyklingu. To oznacza bezprecedensowy poziom przejrzystości w globalnych łańcuchach dostaw. Kolejnym ważnym elementem jest zakaz niszczenia niesprzedanych produktów. Pierwszą branżą objętą tym zakazem będzie sektor odzieży, obuwia i akcesoriów modowych. Od 19 lipca 2026 roku duże przedsiębiorstwa nie będą mogły już utylizować nowych, niesprzedanych produktów wyłącznie dlatego, że nie znalazły klientów. Firmy będą musiały szukać alternatywnych rozwiązań, takich jak odsprzedaż, naprawa, przekazanie potrzebującym czy recykling materiałów. Średnie przedsiębiorstwa zostaną objęte tym obowiązkiem od 2030 roku. Nowe przepisy nakładają również obowiązki raportowe.

Firmy będą musiały ujawniać, ile niesprzedanych produktów trafia do odpadów i z jakich powodów. Ma to zwiększyć przejrzystość rynku i utrudnić ukrywanie nieefektywnych praktyk biznesowych.

ESPR obejmuje znacznie więcej niż tylko branżę modową. Docelowo regulacje będą dotyczyć szerokiego spektrum produktów sprzedawanych na rynku europejskim. Komisja Europejska wskazuje między innymi tekstylia, meble, elektronikę użytkową, stal, aluminium i inne grupy produktów o dużym wpływie środowiskowym. Każda kategoria otrzyma własne szczegółowe wymagania techniczne określane w kolejnych aktach wykonawczych. Z perspektywy konsumenta skutki mogą być znaczące. Kupowane produkty mają być bardziej trwałe, łatwiejsze do naprawy i lepiej opisane. Z perspektywy producentów oznacza to konieczność przebudowy wielu procesów projektowych, logistycznych i informacyjnych. Dla części firm będzie to kosztowna transformacja.

Komisja Europejska argumentuje jednak, że obecny model oparty na nadmiernej eksploatacji zasobów naturalnych generuje jeszcze większe koszty, tyle że ukryte i rozłożone na całe społeczeństwo.

W praktyce ESPR może okazać się jedną z najważniejszych regulacji gospodarczych XXI wieku. Nie dlatego, że zakazuje konkretnych produktów, lecz dlatego, że zmienia zasady projektowania niemal wszystkiego, co trafia na europejski rynek. Jeżeli plan Komisji Europejskiej się powiedzie, za kilka lat kupowanie rzeczy jednorazowych, nienaprawialnych i pozbawionych informacji o pochodzeniu może wydawać się równie anachroniczne, jak dziś brak informacji o składzie produktu spożywczego.