Co, jeśli wartość materiału zależy nie tylko od tego, co możemy z niego wydobyć, ale również od tego, czego nauczyliśmy się w nim nie dostrzegać? To pytanie dobrze opisuje praktykę Studio ThusThat, amsterdamskiego studia projektowo-badawczego założonego przez Kevina Rouffa i Paco Böckelmanna. Projektanci skupiają się na pozostałościach po procesach wydobywczych i metalurgicznych, szukając dla nich nowych zastosowań. Nie chodzi jednak o prosty recykling ani nadanie odpadom atrakcyjniejszej formy. Punktem wyjścia jest dokładne poznanie ich właściwości, a następnie sprawdzenie, czy mogą stać się wartościowym surowcem dla kolejnych procesów produkcyjnych.

To podejście wpisuje się w jeden z najciekawszych kierunków współczesnego wzornictwa: material-driven design, czyli projektowanie napędzane właściwościami materiału.

Zamiast najpierw wymyślać obiekt, a dopiero później szukać sposobu jego wykonania, projektanci zaczynają od materii jej struktury, ograniczeń, pochodzenia i możliwości. W przypadku ThusThat to również próba przesunięcia uwagi z gotowego produktu na cały łańcuch jego powstawania.

Crust: aluminium bez retuszu

Aluminium kojarzy się zazwyczaj z gładkimi, lekkimi i jednolitymi powierzchniami. Studio ThusThat pokazuje jego mniej oczywiste oblicze w kolekcji Crust, obejmującej stoły, półki i lustra wykonane z cienkich płyt powstających podczas przemysłowej obróbki dużych bloków aluminium.

Na wczesnym etapie produkcji roztopiony metal odlewa się w ogromne bloki, których masa może przekraczać 26 ton. Zanim trafią do kolejnych zakładów, ich boczne powierzchnie są odcinane. Pozostają nieregularne fragmenty o falistej, organicznej strukturze, nazywane właśnie crusts. To one stają się głównym tworzywem kolekcji.

Projektanci nie próbują wygładzać ich powierzchni ani ukrywać śladów przemysłowej obróbki. Przeciwnie, nieregularne krawędzie, surowa faktura i nieprzewidywalny rysunek aluminium stają się najważniejszym elementem estetyki mebli. Kształt jednego mebla wpływa na formę następnego. Powstaje system, w którym materiał jest wykorzystywany możliwie kompleksowo, a ograniczenie ilości odpadów staje się jednym z głównych czynników projektowych.

Meble można również składać i rozkładać, transportować na płasko, a po zakończeniu użytkowania poddać recyklingowi.

This Is Copper: co zostaje po wydobyciu?

W projekcie This Is Copper studio przenosi uwagę z aluminium na miedź i jeszcze szerzej przygląda się temu, co pozostaje po przemysłowym wydobyciu i przetwarzaniu surowców.

Miedź jest niezbędna dla współczesnej infrastruktury od elektryfikacji i telekomunikacji po rozwiązania związane z transformacją energetyczną. Jej produkcja wiąże się jednak z powstawaniem dużych ilości produktów ubocznych. Jednym z nich jest żużel hutniczy, czyli pozostałość po procesie wytapiania metalu, która gromadzi się w przemysłowych hałdach i stanowi wyzwanie dla zarządzania odpadami.

To właśnie ten ciemny materiał, przypominający wyglądem skałę wulkaniczną, stał się przedmiotem badań ThusThat. Projekt powstał we współpracy z naukowcami z KU Leuven, na zlecenie firmy Metallo Group zajmującej się recyklingiem miedzi. Celem było sprawdzenie, czy żużel może zostać wykorzystany jako spoiwo w materiałach budowlanych o niższej emisji CO₂ niż tradycyjny cement portlandzki.

Badania przełożono na serię eksperymentalnych obiektów i mebli — siedzisk, stolików oraz lamp. Studio testuje w nich możliwości formowania i odlewania materiału, jego konsystencję oraz relację z elementami wykonanymi z miedzi. Szczególnie interesujący jest kontrast między ciemną, surową masą a metalowymi detalami, który pozwala pokazać różne etapy i pozostałości procesów metalurgicznych.

Nie są to wyłącznie formalne eksperymenty. Obiekty pełnią również funkcję demonstratorów materiałowych — pokazują, jak przemysłowy produkt uboczny mógłby zostać wykorzystany w nowych procesach projektowych i produkcyjnych. Ważne jest jednak, że badania nad zastosowaniem żużla wciąż wymagają dalszego rozwoju. Nie każdy tego rodzaju materiał można automatycznie wykorzystać bez odpowiedniego przygotowania i kontroli składu, zanieczyszczeń, parametrów technicznych oraz bezpieczeństwa.

Od upcyklingu do projektowania całego procesu

Crust i This Is Copper pokazują dwie różne strategie pracy z materiałami poprodukcyjnymi. W pierwszym przypadku projektanci wykorzystują fizyczne właściwości pozostałości aluminium i tak planują rozkrój, by ograniczyć niewykorzystane fragmenty. W drugim prowadzą badania nad potencjałem żużla hutniczego jako składnika nowych materiałów budowlanych i projektowych.

Oba projekty łączy jednak ważna zmiana perspektywy: materiał nie jest neutralnym środkiem do osiągnięcia zaplanowanej formy. To on wyznacza kierunek projektowania. Jego nieregularności, faktura, ograniczenia i historia produkcji stają się częścią finalnego obiektu.

To także interesujący przykład ewolucji myślenia o zrównoważonym designie. Przez lata rozmowa o odpowiedzialnym projektowaniu koncentrowała się przede wszystkim na materiałach z recyklingu, ograniczaniu opakowań czy wydłużaniu życia produktów. Dziś coraz większe znaczenie zyskuje spojrzenie systemowe: analiza pochodzenia surowców, energochłonności procesów, produktów ubocznych i możliwości ich ponownego wykorzystania.

W tym kontekście działalność ThusThat wpisuje się w kilka istotnych trendów: circular design, urban mining, material innovation i industrial symbiosis.

Urban mining zakłada odzyskiwanie wartości z zasobów już obecnych w obiegu, zamiast nieustannego sięgania po nowe surowce. Industrial symbiosis oznacza z kolei poszukiwanie powiązań między różnymi gałęziami przemysłu, tak aby pozostałości jednego procesu mogły stać się zasobem dla kolejnego.

Studio ThusThat pokazuje, że projektowanie może odegrać ważną rolę w tych przemianach. Nie wystarczy oczywiście zamienić odpadu w designerski przedmiot, by rozwiązać problem jego powstawania. Potrzebne są badania, odpowiednia infrastruktura i ocena rzeczywistego wpływu środowiskowego. Ale dobry projekt może zmienić sposób, w jaki patrzymy na materiały — i sprawić, że to, co dotąd pozostawało niewidoczne, stanie się początkiem zupełnie nowego procesu.