Co się dzieje, kiedy ciało przestaje być czymś oczywistym, a staje się materiałem, obiektem eksperymentu i narzędziem kontroli? Alina Szapocznikow odciskała w swoich rzeźbach jego fizyczną obecność, Nairy Baghramian szuka jej w abstrakcyjnych formach, protezach i konstrukcjach przypominających medyczne urządzenia.

Żyjemy w czasach, w których ciało stało się projektem. Mamy je pielęgnować, trenować, optymalizować i nieustannie ulepszać. Technologia podsuwa kolejne sposoby mierzenia jego wydolności, medycyna pozwala ingerować w jego funkcjonowanie, a kultura wizualna przekonuje, że niemal każdą niedoskonałość można naprawić. W tym procesie łatwo zapomnieć, że ciało nie jest produktem.

Właśnie dlatego warto przyjrzeć się twórczości Aliny Szapocznikow i Nairy Baghramian na wystawie w Zachęcie. Obie artystki interesuje fizyczność, która wymyka się prostym definicjom. Ciało jest u nich kruche, zmienne, podatne na zranienie, a jednocześnie pełne znaczeń. Może być źródłem przyjemności, ale też bólu. Może podlegać korekcie, ale nigdy nie daje się całkowicie podporządkować.

Alina Szapocznikow i sztuka tego, co niedoskonałe

Alina Szapocznikow nie próbowała uczynić ciała piękniejszym, niż jest. Interesowało ją to, co rzeczywiste: fragmenty, deformacje, organiczne kształty i ślady doświadczeń zapisane w materii. W jej pracach ciało przestaje być wyłącznie przedstawieniem człowieka. Staje się tworzywem, które można odlewać, przekształcać i wyrywać z pierwotnego kontekstu.

Na wystawie zobaczymy prace powstałe w latach 1959–1972, dokumentujące drogę artystki od figuracji ku coraz bardziej eksperymentalnym rozwiązaniom. Szczególne miejsce zajmuje Noga, rzeźba wykonana na podstawie odlewu własnego ciała. To gest, który dobrze oddaje istotę jej praktyki: zamiast odtwarzać rzeczywistość, artystka wykorzystuje ją bezpośrednio, zamieniając fizyczną obecność w autonomiczne dzieło.

Nie zawsze wiadomo, czy patrzymy na coś żywego, czy na jego pozostałość. Właśnie ta niejednoznaczność jest interesująca: rzeźby Szapocznikow przypominają, że ciało nie musi być kompletne, żeby pozostawało obecne. Jeszcze mocniej wybrzmiewa to w cyklu Nowotwory, związanym z doświadczeniem choroby nowotworowej artystki.

W Zielniku (Herbier) pojawia się natomiast motyw utrwalania tego, co przemija. Spłaszczone odlewy twarzy i fragmentów ciała, zatopione w żywicy, przypominają materialne ślady istnienia. Nie zatrzymują życia, ale pozwalają przyjrzeć się temu, co po nim pozostaje. To jedna z najbardziej aktualnych rzeczy w twórczości Szapocznikow: nie próbuje ona przekonywać, że kruchość można pokonać. Pokazuje raczej, że jest ona częścią ludzkiego doświadczenia, której nie da się wyretuszować.

Nairy Baghramian: kto właściwie decyduje o kształcie naszego ciała?

U Nairy Baghramian ciało pojawia się bardziej pośrednio. Artystka nie odwołuje się przede wszystkim do jego dosłownych przedstawień, lecz do form, które przywodzą na myśl protezy, aparaty ortodontyczne czy elementy medycznych konstrukcji. Abstrakcja staje się sposobem opowiadania o fizyczności bez pokazywania jej wprost.

Na wystawie w Zachęcie prezentowane są prace z cyklu Scruff of the Neck, przygotowane z myślą o architekturze galerii i dialogu z twórczością Szapocznikow. Tytuł odwołuje się do karku, wrażliwej części ciała, za którą można kogoś przytrzymać lub poprowadzić. Już samo to skojarzenie wprowadza temat kontroli, zależności i podporządkowania.

Monumentalna, podwieszana rzeźba Headgear z 2016 roku, wykonana z aluminium, gumy, silikonu, tkaniny i pianki, rozwija te wątki.

Baghramian zestawia polerowane odlewy aluminiowe z elementami z gipsu porcelanowego, wosku i gumy. Niektóre przypominają protezy dentystyczne i aparaty ortodontyczne. Korekta może być potrzebna, a technologia może realnie poprawiać jakość życia. Jednocześnie sama idea nieustannego poprawiania ciała prowadzi do pytań o normy, którym próbujemy sprostać. Co uznajemy za niedoskonałość? Kto ustala, jak powinniśmy wyglądać i funkcjonować?

Siła tej wystawy tkwi w różnicy. Szapocznikow często zaczyna od konkretnej materii ciała, Baghramian od abstrakcyjnej konstrukcji. Pierwsza pokazuje cielesność bezpośrednio, druga sprawdza, jak można ją zasugerować za pomocą formy, materiału i przestrzeni.

Nie wszystko trzeba naprawiać

W kulturze, która obiecuje coraz większą kontrolę nad własnym wyglądem i kondycją, wystawa Szapocznikow i Baghramian proponuje inne spojrzenie. Nie idealizuje ciała, nie traktuje go jak projektu do optymalizacji i nie udaje, że jego ograniczenia można całkowicie usunąć.

W F5 lubimy wystawy, które nie kończą się wraz z wyjściem z galerii. Takie, po których inaczej patrzymy na rzeczy pozornie oczywiste. Spotkanie Szapocznikow i Baghramian ma właśnie taki potencjał. Zamiast podawać gotową interpretację, uruchamia pytania o granice ciała, rolę technologii i społeczne wyobrażenia o tym, co powinno być normalne.

To właśnie dlatego tę wystawę warto wpisać na listę jesiennych planów.

Alina Szapocznikow / Nairy Baghramian

Kiedy: 16 października 2026 – 31 stycznia 2027
Gdzie: Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, pl. Małachowskiego 3, Warszawa
Kurator: Paweł Pyś, Walker Art Center, Minneapolis

www.zacheta.art.pl/pl/wystawy/alina-szapocznikow-nairy-baghramian

F5 poleca.