Superstudio. Architekci, którzy projektowali świat po architekturze

Zanim powstał internet, chmura i cyfrowe platformy, grupa młodych architektów z Florencji wyobraziła sobie świat pokryty jedną globalną siecią. Domy miały przestać być potrzebne, ludzie mogli żyć nomadycznie, podłączając się do infrastruktury gdziekolwiek się znaleźli, a miasta zamieniały się w gigantyczne, bezosobowe maszyny.
.get_the_title().

W 1966 roku we Florencji Adolfo Natalini i Cristiano Toraldo di Francia założyli Superstudio. Do grupy dołączyli Gian Piero Frassinelli, Alessandro i Roberto Magrisowie, a później Alessandro Poli. Byli częścią włoskiego ruchu radical architecture, który nie chciał już tylko projektować lepszych krzeseł, domów i osiedli. Kwestionował samą rolę architektury i designu w społeczeństwie konsumpcyjnym.

MoMA określa Superstudio jako jedną z najbardziej poetyckich i przenikliwych grup włoskiej awangardy tego okresu.

https://www.moma.org/media/W1siZiIsIjE1NTk0NyJdLFsicCIsImNvbnZlcnQiLCItcXVhbGl0eSA5MCAtcmVzaXplIDIwMDB4MjAwMFx1MDAzZSJdXQ.jpg?sha=cb537c8bd16d6c7c
https://images.openai.com/static-rsc-4/UybEX3bYl3yYYS0pCxjGRVpvPbPwHyHTxWdv0qQV-M1Wxd4KhlR84ZzJfYyco3PxwjEipEfv35WW6ULhdeevzePn9nDW1qIUFFE6eE-XU1jHVc3trfI9QA6dbPOT0L3VA2dSUbT1A5MDMRaTJNjeBDujggxZ8CnnJAFRsLG5reZjQCVilI4Q82eQJHN-blV-?purpose=fullsize
https://imgix-proxy.walkerart.org/wac_9136.tif?fit=fit&fm=jpg&h=2000&w=2000
Superstudio nie próbowało jednak naprawdę zbudować tej przyszłości. Używało jej jak ostrzeżenia. Pół wieku później ich fotomontaże wyglądają momentami bardziej współcześnie niż architektura, przeciwko której protestowali.

Ich podstawowy problem brzmiał mniej więcej tak: skoro modernizm obiecywał racjonalne, funkcjonalne i lepsze życie, dlaczego jego rezultatem tak często stawały się identyczne budynki, identyczne osiedla, identyczne produkty i coraz bardziej zuniformizowany świat? Superstudio postanowiło więc doprowadzić tę logikę do absurdu. Zamiast kolejnego budynku zaprojektowali budynek obejmujący całą planetę. Tak powstał w 1969 roku The Continuous Monument, Monumento Continuo, najbardziej rozpoznawalny projekt grupy. Na fotomontażach przez Manhattan, alpejskie jeziora, pustynie i skaliste wybrzeża przechodzi gigantyczna biała struktura pokryta regularną czarną siatką. Nie posiada fasady w tradycyjnym sensie, nie reaguje na miejsce i może ciągnąć się właściwie bez końca. W Nowym Jorku powtarza profil miasta, w krajobrazie przecina góry i wodę jak geometryczny błąd w rzeczywistości. MoMA opisuje projekt jako próbę wyobrażenia pojedynczej architektury rozciągniętej na cały świat.

Charakterystyczna siatka stała się dla Superstudio czymś w rodzaju wizualnego systemu operacyjnego.

Na pierwszy rzut oka Continuous Monument wygląda jak wielka modernistyczna utopia. W rzeczywistości jest znacznie bardziej przewrotny. Jeśli racjonalizacja przestrzeni jest dobra, zdają się mówić jego autorzy, doprowadźmy ją do końca. Usuńmy lokalność, historię, przypadek, ornament i różnicę. Zostawmy jedną idealną strukturę obejmującą wszystko. Efekt jest jednocześnie piękny i przerażający. I dlatego prace Superstudio tak dobrze się zestarzały. Dzisiaj można patrzeć na Continuous Monument jak na metaforę globalizacji, ale także cyfrowych platform. Pod fizycznie różnymi miejscami coraz częściej znajduje się przecież ta sama infrastruktura. Ten sam system operacyjny, ta sama chmura, te same serwisy, podobne interfejsy, podobne algorytmy i te same globalne korporacje. To oczywiście współczesna interpretacja, ale logika przedstawiona przez Superstudio wydaje się znajoma. Dwa lata później grupa poszła jeszcze dalej. W Twelve Ideal Cities, Dwunastu idealnych miastach, stworzyła serię pozornych utopii, które bardzo szybko okazują się dystopiami. Pierwsza z nich, First City albo 2,000 Ton City, składa się z identycznych komórek wyposażonych w technologię zaspokajającą wszystkie fizjologiczne potrzeby mieszkańców. Ludzie są równi, nie muszą martwić się o podstawowe potrzeby i mogą żyć praktycznie bez końca. Jest tylko jeden drobny problem. Jeżeli mieszkaniec buntuje się przeciwko systemowi, sufit jego komórki spada z siłą dwóch tysięcy ton i robi miejsce dla kolejnego idealnego obywatela.

To jedna z tych prac, przy których Superstudio staje się czymś więcej niż grupą architektów. Projekt przypomina opowiadanie science fiction zapisane za pomocą architektury.

Technologia rozwiązała problemy życia, ale system, który miał człowieka wyzwolić, jednocześnie uzyskał nad nim absolutną władzę. Cały cykl Twelve Ideal Cities działa podobnie. Idealne miasto nie jest propozycją do realizacji. Jest eksperymentem myślowym. Co się stanie, jeśli naprawdę zrealizujemy marzenie o świecie perfekcyjnie zaprojektowanym? Co zostanie z wolności, jeśli przypadek, niedoskonałość i nieprzewidywalność zostaną usunięte? Jeszcze bardziej współcześnie brzmi Supersurface z początku lat 70. Superstudio wyobraziło sobie planetę pokrytą niewidzialną lub symbolicznie przedstawioną siatką infrastruktury. Zamiast budować domy pełne urządzeń, można byłoby stworzyć globalną sieć dostarczającą energię, komunikację i inne potrzebne zasoby. Człowiek nie musiałby posiadać trwałego miejsca zamieszkania. Mógłby poruszać się po świecie i podłączać do systemu tam, gdzie akurat się znajduje. MoMA opisuje Supersurface wprost jako rodzaj globalnej circuit board, płyty głównej rozciągniętej na cały świat. Ludzie mogą swobodnie przemieszczać się po jej powierzchni i korzystać z zasobów sieci wtedy, gdy ich potrzebują. Jednocześnie muzeum zwraca uwagę na drugą stronę tej wizji. Wszechobecna infrastruktura umożliwiająca wolność może być również wszechobecnym systemem kontroli.

Paradoks Superstudio polega na tym, że grupa, która tak radykalnie krytykowała projektowanie przedmiotów, stworzyła również jeden z najbardziej rozpoznawalnych mebli XX wieku.

Quaderna wygląda jak fragment Continuous Monument wycięty z krajobrazu i ustawiony w salonie. Stół, ława, biurko czy konsola są prostymi prostopadłościennymi bryłami całkowicie pokrytymi białą powierzchnią z regularną czarną siatką. Konstrukcja wywodziła się z wcześniejszych Istogrammi, Histogramów architektury, w których Superstudio eksperymentowało z neutralnym systemem geometrycznym możliwym do zastosowania w dowolnej skali, od przedmiotu po miasto. Zanotta rozpoczęła produkcję Quaderny w 1972 roku i produkuje ją do dziś. Co miało być częścią krytyki konsumpcyjnego designu, stało się ikoną konsumpcyjnego designu. To niemal idealne zakończenie historii Superstudio. Właśnie ta sprzeczność czyni grupę tak ciekawą. Superstudio działało pomiędzy architekturą, sztuką, grafiką, filmem, filozofią i politycznym manifestem. Ich najważniejsze projekty prawie nigdy nie miały zostać zbudowane. Fotomontaż był dla nich równie ważnym narzędziem jak beton dla tradycyjnego architekta. Zamiast odpowiadać na pytanie, jak zbudować przyszłość, pytali, czy przyszłość proponowana przez architekturę, technologię i konsumpcję rzeczywiście jest przyszłością, w której chcemy żyć.

KULTURA I SZTUKA